Dạy trẻ lòng nghĩa hiệp: bênh bạn bị bắt nạt an toàn, không đánh lại

Dạy trẻ lòng nghĩa hiệp là dạy con biết đứng về phía bạn bị bắt nạt bằng những cách an toàn: không cười theo, đứng cạnh bạn, rủ bạn đi chỗ khác, nói một câu ngắn "thôi, dừng lại đi" khi thấy được, và luôn báo thầy cô hoặc người lớn. Điều quan trọng nhất cần dặn: bênh bạn không có nghĩa là đánh lại, và báo người lớn để giúp bạn không phải là "mách lẻo".

Bắt nạt là gì, khác trêu đùa ở chỗ nào?

Nhà tâm lý học người Na Uy Dan Olweus, người đi tiên phong nghiên cứu bắt nạt trong trường học từ những năm 1970, đưa ra định nghĩa được dùng rộng rãi đến nay. Một hành vi là bắt nạt khi có đủ ba dấu hiệu:

1. Cố ý làm tổn thương hoặc làm khó chịu.
2. Lặp đi lặp lại, không phải chỉ một lần.
3. Chênh lệch sức mạnh: bên bắt nạt to khoẻ hơn, đông hơn, được nhiều bạn theo hơn, và bên bị bắt nạt khó tự vệ.

Hai bạn ngang sức cãi nhau một lần là xung đột, cần được giúp giải quyết nhưng không phải bắt nạt. Còn một nhóm liên tục chế giễu, cô lập một bạn yếu thế thì đúng là bắt nạt. Có thể dạy con phân biệt bằng một câu hỏi đơn giản: "Bạn kia có thấy vui như mình không? Bạn ấy có bảo dừng mà mọi người vẫn tiếp tục không?"

Vì sao người đứng xem lại quan trọng nhất?

Một nghiên cứu nổi tiếng của Lynn Hawkins, Debra Pepler và Wendy Craig (công bố năm 2001) quay phim sân chơi trường tiểu học ở Canada. Họ thấy trong gần chín phần mười số vụ bắt nạt có các bạn khác đứng xem. Nhưng chỉ chưa tới một phần năm số vụ có bạn đứng ra can. Điều đáng nói nhất: khi có bạn can thiệp, hơn một nửa số vụ dừng lại trong vòng khoảng 10 giây.

Nghĩa là trẻ đứng xem nắm trong tay sức mạnh lớn hơn chúng tưởng. Kẻ bắt nạt thường cần khán giả; khi khán giả không cười, không cổ vũ, thậm chí bỏ đi cùng nạn nhân, việc bắt nạt mất "phần thưởng". Đó là lý do các chương trình phòng chống bắt nạt hiệu quả, như chương trình Olweus ở Na Uy, đều tập trung vào cả lớp chứ không chỉ vào kẻ bắt nạt và nạn nhân.

Năm cách bênh bạn an toàn, hợp với trẻ

Dạy con những việc cụ thể, ngắn, làm được ngay. Trẻ nhỏ không nhớ được lời khuyên chung chung kiểu "hãy tốt bụng", nhưng nhớ được câu "đứng cạnh bạn".

1. Không cười theo, không xem. Đây là việc dễ nhất và ai cũng làm được. Không cổ vũ là đã rút bớt sức của kẻ bắt nạt.
2. Đứng cạnh bạn, rủ bạn đi. "Ê, đi chơi với tớ không?" – một câu như vậy kéo bạn ra khỏi tình huống mà không cần đối đầu.
3. Nói một câu ngắn, rồi thôi. "Thôi, dừng lại đi." "Không hay đâu." Nói bình tĩnh, không chửi lại, không tranh cãi dài.
4. Rủ thêm bạn. Hai ba bạn cùng đứng về một phía sẽ an toàn hơn và có sức nặng hơn một bạn đứng một mình.
5. Báo người lớn. Thầy cô, bảo mẫu, bố mẹ. Đây là bước bắt buộc, nhất là khi có đánh đập, đe doạ, hoặc chuyện lặp đi lặp lại.

Ba điều không làm

• Không đánh lại thay bạn. Đánh nhau làm cả hai bên dễ bị thương và biến người bênh thành người gây gổ.
• Không chen vào khi có anh chị lớn hơn hoặc có vật nguy hiểm. Lúc đó việc duy nhất là chạy đi gọi người lớn.
• Không bêu kẻ bắt nạt trên mạng. Trả đũa trên mạng thường làm chuyện to hơn và khó gỡ hơn.

"Mách lẻo" hay "báo để giúp"?

Đây là rào cản lớn nhất. Nhiều trẻ không dám báo vì sợ bị gọi là đứa mách lẻo, sợ bị cô lập. Cha mẹ có thể giúp con phân biệt bằng một quy tắc dễ nhớ:

Cũng nên dạy con có thể báo kín đáo: nói riêng với cô sau giờ học, nhờ bố mẹ trao đổi với giáo viên. Người lớn khi nhận tin cần giữ kín tên trẻ đã báo, để các em không bị trả đũa.

Cha mẹ dạy thế nào cho thấm?

Đóng vai ở nhà

Trẻ học tốt nhất qua tập luyện. Bố mẹ có thể đóng vai: "Giả sử bố là bạn hay giật mũ của bạn Na. Con là bạn đứng gần đó. Con sẽ nói gì?" Cho con tập nói câu "thôi, dừng lại đi" bằng giọng to, rõ, bình tĩnh. Đổi vai để con thử làm bạn bị bắt nạt, hỏi con cảm thấy thế nào khi có người đứng cạnh.

Kể chuyện có nhân vật bênh bạn

Truyện cổ tích và văn chương Việt có nhiều nhân vật đứng về phía người yếu. Có thể kể cho con nghe chuyện Lục Vân Tiên đánh cướp cứu người (bản kể cho thiếu nhi), rồi hỏi: "Nếu ngày nay, Vân Tiên thấy chuyện đó thì nên làm gì cho an toàn?" Câu hỏi này giúp con nối tinh thần nghĩa hiệp xưa với cách hành động đúng hôm nay.

Khen hành động, không so sánh

Khi con kể đã đứng cạnh một bạn, hãy khen cụ thể việc con làm: "Con đã rủ bạn đi chơi cùng, bạn ấy chắc vui lắm." Không so con với anh chị em hay bạn khác, không biến việc tốt thành cuộc thi ai giỏi hơn. Mục tiêu là để con thấy giúp bạn là chuyện tự nhiên.

Làm gương

Trẻ nhìn cách bố mẹ cư xử với người bán hàng, với hàng xóm, với người khuyết tật. Bố mẹ chế giễu người khác trong bữa cơm thì khó dạy con đừng chế giễu bạn.

Khi chính con bị bắt nạt hoặc là người bắt nạt

Bài này nói về vai người đứng xem, nhưng cha mẹ cũng nên để ý các dấu hiệu con đang bị bắt nạt: ngại đi học, hay mất đồ, có vết thương không rõ lý do, ngủ kém, thay đổi tâm trạng. Gặp các dấu hiệu này, hãy lắng nghe con trước, đừng vội trách, rồi trao đổi với nhà trường.

Nếu biết con mình là người bắt nạt bạn, đừng chỉ phạt. Hãy tìm hiểu vì sao con làm vậy, giúp con hiểu cảm giác của bạn bị bắt nạt và cùng con tìm cách sửa lỗi. Trường hợp trẻ bị bạo lực nghiêm trọng, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn miễn phí. Khi trẻ có dấu hiệu khủng hoảng tinh thần kéo dài, nên đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.

Góc nhìn hôm nay: hiệp sĩ nhỏ của sân trường

Người xưa nói "kiến nghĩa bất vi, vô dũng dã" – thấy việc nghĩa mà không làm là thiếu dũng. Với một đứa trẻ, việc nghĩa có khi chỉ là ngồi cạnh bạn bị cả lớp cô lập trong giờ ra chơi. Cái dũng ấy nhỏ, nhưng thật. Dạy con lòng nghĩa hiệp không phải để con thành người hùng, mà để con lớn lên biết rằng mình có thể làm điều gì đó khi thấy người khác bị đối xử tệ – và biết làm cho an toàn.

Phụ huynh muốn tìm hiểu thêm có thể hỏi giáo viên chủ nhiệm về quy định phòng chống bạo lực học đường của trường, hoặc tìm đọc các tài liệu về chương trình phòng chống bắt nạt Olweus.