Chợ Viềng họp ngày nào và những phiên chợ một năm chỉ họp một lần

Chợ Viềng là phiên chợ chỉ họp một lần mỗi năm, từ đêm mồng 7 đến sáng mồng 8 tháng Giêng âm lịch, ở vùng Vụ Bản – Nam Trực (Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình). Người ta đến không hẳn để mua thứ mình cần, mà để mua lấy may cho cả năm, nên chợ có câu cửa miệng "mua may bán rủi". Việt Nam còn vài phiên chợ một năm một lần như thế, mỗi chợ gắn với một tích riêng.

Bài này kể chợ Viềng họp thế nào, vì sao lại "mua may", và giới thiệu những phiên chợ năm một lần khác: chợ Âm Dương làng Ô Mễ, chợ tình Khâu Vai.

Hai chợ Viềng: Viềng Phủ và Viềng Chùa

Nói "chợ Viềng" thật ra là nói hai chợ cùng họp một đêm, cách nhau không xa:

• Viềng Phủ ở đất Nam Trực, gần vùng làng hoa cây cảnh Vị Khê.
• Viềng Chùa ở đất Vụ Bản, gần quần thể Phủ Dầy — trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh của đạo Mẫu, nơi mùa xuân đông khách hành hương.

Vụ Bản là vùng có Phủ Dầy, nên dòng người đi lễ Mẫu đầu năm và dòng người đi chợ Viềng hoà vào nhau. Nhiều người đi lễ phủ xong là ghé chợ, mua một món nhỏ mang về. Gốc tích chợ có nhiều cách kể, phần lớn là truyền miệng; chưa có văn bản cổ nào cho biết chắc chợ họp từ bao giờ. Người địa phương chỉ nói "chợ có từ lâu lắm".

Chợ họp lúc nửa đêm

Chợ bắt đầu từ chiều tối mồng 7, đông nhất là khoảng nửa đêm về sáng, rồi tan dần khi trời sáng hẳn ngày mồng 8. Ngày trước, người bán đốt đuốc, thắp đèn dầu; người mua soi đèn chọn hàng. Đi chợ đêm đầu năm, giữa sương lạnh tháng Giêng, tự nó đã là một nghi thức.

Hàng ở chợ Viềng có mấy điểm đặc biệt:

• Nông cụ và đồ dùng nhà nông: cuốc, liềm, dao, cày, thúng mủng. Mua một món nông cụ đầu năm là mong một năm làm ăn thuận.
• Cây giống, cây cảnh: vùng Vị Khê ở Nam Trực nổi tiếng nghề cây cảnh, nên chợ bày rất nhiều cây thế, cây quất, cây giống.
• Đồ cũ, đồ đồng, đồ cổ: nồi đồng, mâm đồng, đồ gỗ cũ — người sưu tầm hay đến chợ Viềng săn đồ.
• Đồ ăn đầu năm: các món quà quê, món nướng bán suốt đêm cho người đi chợ.

"Mua may bán rủi" nghĩa là gì

Ở chợ Viềng, người mua không mặc cả kỹ như chợ thường. Người bán cũng không cố bán đắt. Quan niệm chung là: đầu năm, bán được món hàng là bán đi cái rủi; mua được món hàng là mua về cái may. Vì vậy:

• Người đi chợ cố mua ít nhất một món, dù nhỏ, để "lấy lộc".
• Người bán chấp nhận giá mềm, tránh cãi cọ, vì cãi nhau đầu năm là điềm xấu.
• Nhiều người mua đồ cũ với ý "đổi rủi lấy may" — món đồ người khác bán đi để rũ cái rủi, người mua lại coi là lộc.

Đây là tín ngưỡng dân gian, không phải luật lệ. Ngày nay chợ đông, có người bán theo lối thương mại hơn, nên khách vẫn nên hỏi giá rõ ràng. Nhưng không khí chung — đi chợ để vui, để cầu may — vẫn giữ được.

Những phiên chợ một năm một lần khác

Chợ Âm Dương làng Ô Mễ

Chợ Âm Dương họp ở làng Ô Mễ, vùng Vũ Thư (Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên), từ đêm mồng 5 đến rạng sáng mồng 6 tháng Giêng. Theo quan niệm của người làng, đây là phiên chợ người sống và người đã khuất cùng đi — nên gọi "âm dương". Chợ họp trong ánh sáng lờ mờ, người ta mua bán nhẹ nhàng, không cãi cọ, không mặc cả gay gắt, và nhiều người thắp hương, đặt lễ nhỏ ở góc chợ để tưởng nhớ người thân.

Lời kể về gốc tích chợ khác nhau giữa các bậc cao niên. Không có văn bản nào xác minh được phần "người âm đi chợ"; đó là niềm tin, nên đọc như một phong tục tưởng niệm thì đúng nhất.

Chợ tình Khâu Vai

Chợ tình Khâu Vai ở xã Khâu Vai, vùng Mèo Vạc (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang), họp mỗi năm một lần vào ngày 27 tháng 3 âm lịch. Tích kể về một đôi trai gái thuộc hai dân tộc khác nhau yêu nhau mà không lấy được nhau; họ hẹn mỗi năm gặp lại một lần ở nơi này. Từ tích đó, phiên chợ thành chỗ người đã có gia đình được gặp lại người thương cũ, nói chuyện, rồi ai về nhà nấy.

Nhiều bài báo đã viết sai rằng đây là "chợ ngoại tình". Thật ra theo phong tục, cuộc gặp được cả gia đình biết và tôn trọng; nó giống một ngày tưởng nhớ hơn là một cuộc hẹn lén. Hiện nay chợ còn có phần lễ hội, hát giao duyên, bán hàng, và khách du lịch rất đông.

So sánh ba phiên chợ

Điểm chung của cả ba: chợ không sinh ra để buôn bán kiếm lời mà để làm một việc tinh thần — cầu may, tưởng nhớ, giữ một lời hẹn. Hàng hoá chỉ là cái cớ. Đây là chỗ khác hẳn chợ phiên thường, nơi chuyện mua bán là chính.

Vì sao chợ một năm một lần sống được lâu

Một cái chợ chỉ họp một đêm mỗi năm thì không thể sống bằng kinh tế. Nó sống bằng ba thứ:

1. Gắn với lễ: chợ Viềng đi cùng mùa lễ Phủ Dầy; chợ Âm Dương gắn với việc thờ cúng tổ tiên đầu năm. Lễ còn thì chợ còn.
2. Có tích: mỗi chợ có một câu chuyện mà người đi chợ biết và kể lại. Câu chuyện làm cho việc đi chợ có lý do.
3. Có cộng đồng giữ: làng sở tại lo bến bãi, giữ trật tự, giữ lệ không cãi cọ. Không có làng giữ, chợ sẽ thành một hội chợ thương mại như bao hội chợ khác.

Góc nhìn hôm nay: đi chợ Viềng thế nào cho trọn

Chợ Viềng giờ rất đông, đường vào kẹt xe từ chiều mồng 7. Vài điều nên biết nếu muốn đi:

• Đến sớm, gửi xe xa một chút rồi đi bộ; khu chợ đông nhất từ khoảng nửa đêm.
• Giữ đồ cẩn thận nơi đông người; mang theo đèn pin nhỏ, áo ấm.
• Đồ cổ ở chợ có cả đồ thật lẫn đồ làm giả cổ — mua vì thích, đừng mua vì tin là cổ vật quý.
• Nếu có thời gian, ghé quần thể Phủ Dầy để hiểu vì sao chợ gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu. Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh năm 2016.

Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc các chuyên khảo về đạo Mẫu và lễ hội Phủ Dầy, cùng các tập ghi chép phong tục vùng đồng bằng sông Hồng. Đi một phiên chợ Viềng rồi đọc lại những trang ấy, sẽ thấy phong tục không phải chuyện trong sách.