Đò ngang là con đò chở người và hàng qua sông, từ bến bờ này sang bến bờ kia, đi đi về về cả ngày; khác với đò dọc chạy theo chiều dòng sông, chở khách đi xa. Ở làng Việt xưa, khi cầu còn hiếm, bến đò ngang là cửa ngõ của làng ven sông: muốn ra chợ, đi học, đi cưới, đi kiện đều phải qua đò. Người lái đò vì thế là người quen mặt của cả vùng, và bến đò là nơi sinh ra cả một kho ca dao, thành ngữ.
Đò ngang, đò dọc khác nhau thế nào
| Đò ngang | Đò dọc | |
|---|---|---|
| Hướng đi | Cắt ngang dòng sông, qua lại giữa hai bến | Xuôi ngược theo dòng, qua nhiều bến |
| Quãng đường | Vài chục đến vài trăm mét | Hàng chục cây số, có khi đi qua đêm |
| Thuyền | Thuyền nhỏ, mũi bằng hoặc thuyền nan, chèo tay hoặc sào | Thuyền lớn hơn, có mui, có buồm |
| Khách | Người làng, người đi chợ, gánh hàng, trâu bò | Khách đi xa, lái buôn, hàng hoá |
| Người lái | Thường một người, nhiều nơi là phụ nữ | Cả một gia đình sống trên thuyền |
Ở Huế, đò dọc trên sông Hương gắn với điệu hò mái đẩy, hát trong lúc chèo đường dài. Còn đò ngang thì ít hát hơn vì quãng ngắn, nhưng bến đò ngang lại là chỗ người ta đứng chờ, gặp nhau, trò chuyện — chỗ của câu ví, câu hò đối đáp.
Bến đò của làng
Một bến đò ngang thường có: một cái dốc đất hay bậc gạch xuống nước, cây đa hoặc cây gạo đứng làm mốc, một quán nước nhỏ cho người chờ đò. Bên kia sông là một bến tương tự của làng đối diện. Người gọi đò từ bờ bên kia chỉ cần đứng ở bến mà gọi to "đò ơi"; tiếng gọi đò vọng qua sông là âm thanh quen của làng ven sông.
Ai được chở đò
Quyền chở đò ở một bến thường là của làng. Có hai cách phổ biến:
- Làng cho thầu bến đò: người lái đò nộp cho làng một khoản tiền hay thóc mỗi năm, đổi lại được thu tiền đò của khách. Tương tự cách làng thầu thuế chợ.
- Đò làng, đò nghĩa: có nơi làng hoặc người hảo tâm góp ruộng, góp tiền nuôi người chở đò để dân qua sông không mất tiền, nhất là người nghèo, người đi thi, người đi chữa bệnh. Việc làm một con đò miễn phí được coi là làm phúc lớn, ngang với bắc cầu, đào giếng.
Tiền đò thường rất nhỏ, có khi trả bằng gạo, bằng một mớ rau. Người làng quen nhiều khi "trả cả năm" một lần sau vụ gặt.
Người lái đò
Ca dao và văn chương hay vẽ người lái đò ngang là một cô gái, hay một bà già. Thực tế không phải bến nào cũng thế, nhưng ở nhiều làng, chở đò ngang là việc của phụ nữ, vì quãng ngắn, không phải đi xa nhà, vừa chở đò vừa trông con được. Ông lái đò thì hay gặp ở bến lớn, nước chảy xiết, hay ở đò dọc.
Người lái đò thạo sông như thạo đường làng: biết chỗ nào nước xoáy, mùa nào phải chèo chếch lên thượng nguồn mới cập đúng bến, lúc nào nước lũ thì không được sang. Họ cũng là người biết nhiều chuyện nhất vùng: ai sang sông đi đâu, đám cưới làng nào, ai vừa đi kiện về. Cùng với quán nước đầu làng và chợ, bến đò là một mắt xích của dòng tin tức ở thôn quê.
Đò sang ngang và đám cưới
Ở các làng hai bên sông, đám rước dâu phải qua đò là chuyện thường. Hình ảnh cô dâu "sang ngang" đi vào văn chương thành cách nói chỉ người con gái đi lấy chồng — có khi lấy chồng không theo ý mình. Khi đọc thơ ca có chữ "sang ngang", "lỡ chuyến đò", nên hiểu cái nền là con đò ngang có thật ở làng quê.
Bến đò trong ca dao, thành ngữ
Tiếng Việt có nhiều câu nói lấy từ đò và bến. Một số câu quen thuộc:
- "Qua sông phải luỵ đò": muốn qua sông thì phải chiều lòng người lái đò; nghĩa rộng là có việc cần người thì phải nhún nhường.
- "Qua cầu rút ván": qua xong rồi phá đường người sau — chỉ kẻ vô ơn. Câu này và câu trên thường được đặt cạnh nhau để nói cách đối xử với người đã giúp mình.
- "Lỡ đò": đến bến khi đò đã sang sông; nghĩa bóng là lỡ dịp, nhất là lỡ duyên.
- "Thuyền về có nhớ bến chăng, Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền": câu ca dao nổi tiếng nhất về bến và thuyền, nói lòng chung thuỷ của người ở lại.
- "Thuyền theo lái, gái theo chồng": thuyền đi theo tay lái; câu nói lề lối gia đình cũ.
Những câu này cho thấy người xưa nhìn con đò như một hình ảnh đạo lý: có ơn, có nhờ, có nhớ, có quên. Người lái đò đưa bao nhiêu người sang sông, không biết ai nhớ ai quên — hình ảnh đó về sau được nhiều nhà thơ hiện đại dùng để nói về người thầy, người mẹ.
Bến đò trong văn học
Bến đò là một không gian quen trong thơ văn Việt thế kỷ 20. Bài Bến đò ngày mưa của Anh Thơ (trong tập Bức tranh quê, 1941) tả một bến đò quê vắng khách trong mưa; bài Đò Lèn của Nguyễn Duy gợi bến đò sông Lèn ở Thanh Hoá trong ký ức tuổi thơ. Đọc những bài này là cách nhanh nhất để thấy bến đò không chỉ là chỗ qua sông, mà là một nhịp sống.
Góc nhìn hôm nay: từ đò sang cầu, và chuyện an toàn
Nhiều bến đò ngang đã được thay bằng cầu bê tông, cầu treo. Nhưng ở nhiều vùng sông nước, nhất là đồng bằng sông Cửu Long và các sông lớn miền Trung, đò ngang vẫn chạy hằng ngày, nay phần lớn là đò máy.
Đi đò hôm nay, nên nhớ:
- Mặc áo phao khi lên đò, nhất là cho trẻ em; đò có giấy phép phải có đủ áo phao.
- Không lên đò quá tải, không lên đò khi nước lũ, gió to; người lái đò từ chối chở lúc thời tiết xấu là đang làm đúng.
- Ngồi yên, giữ thăng bằng, không dồn về một bên khi cập bến.
- Gặp người rơi xuống nước, ném vật nổi (phao, can nhựa, thanh tre) và hô người giúp, gọi 114 (cứu nạn, cứu hộ) và 115 (cấp cứu); không biết bơi thì đừng nhảy xuống cứu.
Muốn tìm lại không khí bến đò xưa, có thể đến những bến đò còn chạy ở làng quê ven sông Hồng, sông Đáy, hay đò ngang ở Huế, ở miền Tây. Đứng ở bến, nghe một tiếng "đò ơi" vọng qua sông, sẽ hiểu vì sao bến đò đi vào ca dao nhiều đến vậy.
Câu hỏi thường gặp
Đò ngang là gì?
Đò ngang là con đò chở người và hàng cắt ngang qua sông, đi lại giữa hai bến cố định ở hai bờ. Quãng đường ngắn, thuyền nhỏ, thường một người chèo. Nó khác đò dọc, loại đò chạy theo chiều dòng sông, chở khách đi xa qua nhiều bến.
"Qua sông phải luỵ đò" nghĩa là gì?
Câu này nghĩa đen là muốn qua sông thì phải chiều lòng người lái đò. Nghĩa bóng: khi có việc cần đến ai thì phải nhún nhường, nhờ cậy người đó. Câu thường đi cùng "qua cầu rút ván" để nói cách đối xử với người đã giúp mình.
Vì sao nói lấy chồng là "sang ngang"?
Ở làng ven sông, đám rước dâu thường phải qua đò ngang sang làng bên. Từ hình ảnh đó, "sang ngang" thành cách nói cô gái đi lấy chồng, nhiều khi hàm ý lấy chồng không theo ý mình. Văn chương thế kỷ 20 dùng hình ảnh này rất nhiều.
Bến đò xưa do ai quản lý?
Quyền chở đò ở một bến thường thuộc về làng. Làng có thể cho thầu bến đò, người lái đò nộp tiền hoặc thóc cho làng rồi thu tiền đò của khách. Có nơi làng hay người hảo tâm góp ruộng nuôi "đò nghĩa" để dân qua sông không mất tiền.
Đi đò ngang cần chú ý gì để an toàn?
Nên mặc áo phao, nhất là cho trẻ em, không lên đò quá tải hoặc khi nước lũ, gió to, và ngồi yên giữ thăng bằng. Nếu có người rơi xuống nước, ném vật nổi và gọi 114 hoặc 115; người không biết bơi không nên nhảy xuống cứu.
