Chợ quê xưa ở đồng bằng Bắc Bộ phần lớn là chợ phiên: không họp hằng ngày mà họp theo những ngày cố định trong tháng âm lịch, thường năm sáu phiên một tháng. Bên cạnh đó có chợ chiều họp lúc xế bóng để bán nốt hàng thừa, và chợ huyện — chợ lớn đặt gần lỵ sở, nơi nhiều làng cùng kéo về. Mỗi kiểu chợ có nhịp riêng, và cả làng sống theo nhịp ấy.
Bài này kể chợ quê vận hành ra sao: họp ngày nào, ai bán ai mua, làng thu gì từ chợ, và những lề lối mua bán người xưa giữ.
Chợ phiên: họp theo lịch, không theo ngày
Làng Việt xưa tự cung tự cấp phần lớn: thóc trong bồ, rau ngoài vườn, cá dưới ao. Nhu cầu đổi chác có, nhưng không đủ để một cái chợ nhỏ họp mỗi ngày. Giải pháp là chia ngày: chợ làng này họp ngày 1, 6, 11, 16, 21, 26; chợ làng bên họp ngày 3, 8, 13… Các phiên lệch nhau như răng lược, nên người buôn có thể đi vòng từ chợ này sang chợ kia suốt tháng mà không phiên nào trùng phiên nào.
Người trong vùng thuộc lịch phiên như thuộc ngày giỗ. Câu hỏi "mai phiên chợ nào" là câu hỏi bình thường của một bà nội trợ. Một số chợ gọi luôn theo ngày họp, hoặc theo con giáp của ngày, tuỳ vùng.
Chợ thường đặt ở đâu
- Đầu làng, ngã ba đường: chỗ người làng khác đến được mà không phải đi xuyên qua xóm.
- Cạnh bến sông: hàng nặng như gạo, nồi đất, củi đi bằng thuyền thì cập bến là bày bán.
- Bên gốc đa, sân đình, cửa chùa: có bóng mát và khoảng đất trống chung của làng.
Lều chợ là mái tranh dựng trên cột tre, nhiều chỗ chỉ là bãi đất trống. Ngoài phiên, chợ vắng tanh, trẻ chăn trâu vào đó đánh khăng. Đến phiên, từ tờ mờ sáng đã nghe tiếng quang gánh kẽo kẹt trên bờ đê.
Chợ chiều và chợ huyện: hai nhịp khác nhau
Chợ chiều là chợ họp muộn, hoặc là phần cuối của một phiên chợ sáng còn sót người bán. Hàng chợ chiều là hàng còn lại: rau đã héo, cá đã ươn, giá hạ. Người nghèo đi chợ chiều để mua rẻ. Vì thế "chợ chiều" thành một hình ảnh trong tiếng Việt chỉ cái gì đã qua lúc thịnh, sắp tan. Người ta còn mượn nó để nói tuổi xuân đã muộn, hay một nghề, một thời đã hết khách.
Chợ huyện thì ngược lại: chợ lớn ở lỵ sở, gần nơi tri huyện đóng, họp đông và bán đủ thứ làng không tự làm được — lưỡi cày, nồi đồng, vải tấm, thuốc bắc, giấy bút, muối. Đi chợ huyện là một chuyến đi trong ngày, có khi phải dậy từ gà gáy. Người làng ra chợ huyện còn để làm việc khác: nộp sưu thuế, hỏi chuyện quan, nghe tin tức ngoài vùng.
| Loại chợ | Họp khi nào | Hàng chủ yếu | Ai hay đi |
|---|---|---|---|
| Chợ làng (chợ phiên nhỏ) | Vài phiên mỗi tháng, buổi sáng | Rau, cá, gạo, trứng, gà vịt, hàng xén | Đàn bà trong vùng vài làng |
| Chợ chiều | Xế trưa đến chiều | Hàng còn lại, giá hạ | Người nghèo, người làm đồng về muộn |
| Chợ huyện | Phiên lớn, đông nhất vùng | Nông cụ, vải, đồ đồng, thuốc, muối, giấy | Người nhiều làng, lái buôn |
| Chợ tết, chợ hội | Mấy ngày cuối năm, hoặc ngày hội | Đồ thờ, hoa, tranh, pháo, quần áo | Cả nhà |
Ai bán, ai mua
Chợ quê trước hết là chợ của đàn bà. Người bán phần đông là các bà các chị mang sản phẩm nhà mình: mớ rau, rổ trứng, thúng gạo, mẹt cua. Họ bán xong lại mua ngay muối, mắm, kim chỉ mang về. Đàn ông có mặt ở những góc riêng: chợ trâu bò, hàng nông cụ, hàng tre nứa.
Những người bán chuyên nghiệp hơn là phường buôn: hàng xén (kim chỉ, gương lược, thuốc nhuộm răng), hàng vải, hàng đồng, hàng nồi đất. Họ đi chợ này sang chợ khác theo lịch phiên. Tục ngữ "Buôn có bạn, bán có phường" nói đúng lối làm ăn ấy: mỗi mặt hàng có một nhóm người thạo, giữ giá với nhau, chia nhau chỗ ngồi.
Trong chợ, hàng nào ngồi chỗ nấy, thành dãy: dãy rau, dãy cá, dãy hàng xén. Người mua quen chợ đi thẳng tới dãy mình cần. Người lạ thì nhìn khói bếp hàng quà mà tìm.
Làng thu gì từ chợ
Chợ là nguồn thu của làng có chợ. Cách phổ biến là làng cho thầu thuế chợ: ai trả làng một khoản tiền nhất định trong năm thì được quyền thu tiền chỗ ngồi của người bán. Người thầu thu theo gánh, theo mẹt, có khi thu bằng một nắm hàng. Tiền làng thu được dùng vào việc chung: tu sửa đình, tế lễ, đắp đường.
Chính vì có tiền, chợ cũng là chỗ sinh chuyện: tranh chỗ ngồi, thu quá lệ, cân điêu. Nhiều hương ước có điều khoản riêng về chợ — cấm cân thiếu, cấm tranh mua tranh bán, cấm say rượu gây gổ trong phiên. Cách làng xử những vụ ấy (phạt vạ, hoà giải) là chuyện của một danh mục khác trong wiki này; ở đây chỉ cần biết: chợ có trật tự, và trật tự đó do làng giữ.
Lề lối mua bán
Đi chợ quê xưa có những thói quen người bây giờ thấy lạ, nhưng mỗi cái đều có lý do.
Mở hàng
Người bán tin rằng người mua đầu tiên trong phiên quyết định cái may cả ngày. Vì thế khách mở hàng được bán dễ, giá mềm, và người bán thường cầm đồng tiền mở hàng quẹt nhẹ lên hàng còn lại "lấy may". Ngược lại, người hỏi giá đầu tiên rồi bỏ đi bị coi là làm "giông" hàng. Người tử tế đi chợ sớm thường tránh hỏi giá lúc mới mở hàng nếu không định mua.
Nói thách, trả giá
Ở chợ quê, nói thách và trả giá là lẽ thường. Nhưng có giới hạn: "thuận mua vừa bán" là câu cửa miệng — hai bên chịu thì xong, không ép nhau. Kẻ bị ghét nhất ở chợ không phải người mặc cả, mà là người cân điêu, đong thiếu. Một người bán bị bắt quả tang đong thiếu có thể mất khách cả vùng, vì chợ nhỏ, tiếng xấu đi nhanh.
Đồ đo lường của chợ
Gạo đong bằng đấu, bằng ống bơ; vải đo bằng thước; thịt cá cân bằng cân đòn. Mỗi vùng có chuẩn riêng, và nhà nước nhiều triều đã ban chuẩn thống nhất. Chuyện đo lường xưa là đề tài lớn, có trang riêng ở wiki khác trong hệ; ở chợ, điều người mua cần là tin được cái đấu, cái cân của người bán.
Chợ như một nơi gặp gỡ
Chợ quê không chỉ để mua bán. Đó là chỗ duy nhất trong tuần người làng này gặp người làng khác một cách tự nhiên. Người ta hỏi thăm nhau, dò hỏi đám cưới, nhắn người nhà ở làng bên, nghe tin mùa màng chỗ khác. Ca dao có nhiều câu hẹn hò "đi chợ" — vì chợ là nơi con gái được ra khỏi làng mà không ai nói gì.
Chợ cũng là nơi tin tức và tin đồn đi xa nhất. Một chuyện xảy ra ở làng này, sau một phiên chợ là cả vùng biết. Câu "đông như chợ", "ồn như chợ vỡ" cho thấy người xưa coi chợ là chỗ đông và ồn nhất trong đời thường.
Phan Kế Bính trong Việt Nam phong tục (soạn đầu thế kỷ 20) có ghi chép về chợ và việc buôn bán ở thôn quê Bắc Kỳ đầu thế kỷ 20 — đây là một trong những nguồn dễ đọc nhất để hình dung chợ quê thời đó.
Góc nhìn hôm nay: chợ phiên còn ở đâu
Ở đồng bằng, phần lớn chợ đã họp hằng ngày, có nhà lồng bê tông. Nhưng nhịp chợ phiên vẫn còn:
- Vùng núi phía Bắc: chợ phiên vẫn họp theo tuần hoặc theo ngày con giáp — Bắc Hà (Lào Cai), Đồng Văn, Mèo Vạc (Tuyên Quang, trước thuộc Hà Giang)… Người ở bản xa đi bộ từ đêm để kịp phiên.
- Chợ quê đồng bằng: nhiều nơi vẫn có "ngày phiên" đông hơn hẳn ngày thường, nhất là chợ bán trâu bò, cây giống.
- Chợ tết, chợ hội đầu năm: chợ Viềng và các phiên chợ một năm một lần là di sản sống của lối họp chợ theo lịch.
Muốn hiểu thêm, có thể đọc Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, Việt Nam văn hoá sử cương của Đào Duy Anh, và các bộ ca dao tục ngữ có phần về buôn bán. Khi đi chợ phiên vùng cao, nên hỏi người bán trước khi chụp ảnh và mua đúng giá họ nói — đó cũng là "thuận mua vừa bán" của thời nay.
Câu hỏi thường gặp
Chợ phiên là gì?
Chợ phiên là chợ không họp hằng ngày mà họp vào những ngày cố định trong tháng, thường tính theo lịch âm. Các chợ trong một vùng chia phiên lệch nhau để người buôn có thể đi vòng qua nhiều chợ. Ngày nay chợ phiên còn phổ biến ở vùng núi phía Bắc.
Chợ chiều nghĩa là gì?
Chợ chiều là chợ họp lúc xế bóng hoặc phần còn lại của phiên chợ sáng, bán hàng thừa với giá hạ. Từ đó tiếng Việt dùng "chợ chiều" để chỉ cái gì đã qua thời thịnh, sắp tàn. Người xưa cũng mượn hình ảnh này để nói tuổi xuân đã muộn.
Chợ huyện khác chợ làng thế nào?
Chợ huyện là chợ lớn đặt gần lỵ sở, họp đông người nhiều làng, bán những thứ làng không tự làm được như nông cụ, vải, đồ đồng, muối, thuốc. Chợ làng nhỏ hơn, chủ yếu đổi chác nông sản trong vài làng gần nhau.
Vì sao người bán ở chợ quê kiêng mở hàng?
Người bán tin rằng người mua đầu tiên quyết định cái may của cả phiên. Khách mở hàng thường được bán dễ, giá mềm. Người hỏi giá đầu tiên mà không mua bị coi là làm "giông" hàng, nên người hiểu lệ tránh hỏi nếu không định mua.
Làng xưa thu tiền gì từ chợ?
Làng có chợ thường cho thầu thuế chợ: người thầu trả làng một khoản tiền, đổi lại được thu tiền chỗ ngồi của người bán. Tiền làng thu được dùng vào việc chung như sửa đình, tế lễ, đắp đường.
