Hào kiệt, anh hùng, hảo hán, quân tử khác nhau thế nào

Anh hùng là người tài và dũng vượt bậc, làm nên việc lớn; hào kiệt là người có tài trí xuất chúng, tự đứng lên được mà không cần ai nâng đỡ; hảo hán là người trượng nghĩa, gan dạ kiểu giang hồ; còn quân tử là người có đạo đức theo chuẩn Nho giáo, lấy nghĩa làm gốc. Bốn chữ hay được dùng như nhau để khen người tốt, nhưng mỗi chữ vẽ ra một chân dung riêng, có xuất xứ và sắc thái riêng.

Anh hùng: tinh hoa của cỏ, con thú vượt bầy

Chữ anh hùng (英雄) có lời giải thích nổi tiếng trong sách Nhân vật chí của Lưu Thiệu (thời Tam Quốc, nước Nguỵ). Ở thiên Anh hùng, ông viết đại ý: phần tinh tú nhất của cây cỏ gọi là anh, con thú trội nhất trong bầy gọi là hùng. Người hội đủ cả hai – vừa có trí sáng suốt (anh) vừa có sức mạnh, gan dạ (hùng) – mới đáng gọi là anh hùng.

Lưu Thiệu còn phân tích rằng người thiên về "anh" hợp với việc bày mưu, giúp vua trị nước; người thiên về "hùng" hợp với việc cầm quân. Theo ông, người gồm đủ cả hai rất hiếm, và đó mới là bậc làm nên đại sự.

Trong tiếng Việt hiện đại, "anh hùng" đã mở rộng rất nhiều: từ người lập công lớn trong lịch sử, đến danh hiệu nhà nước, đến cách gọi vui ("anh hùng bàn phím"). Nhưng nét nghĩa cốt lõi vẫn là làm được điều phi thường.

Hào kiệt: người tự đứng lên

Hào kiệt (豪傑) là người có tài trí vượt hẳn người thường. Chữ kiệt (傑) cũng có nghĩa là xuất chúng, như trong "kiệt tác", "tuấn kiệt". Sách Mạnh Tử, thiên Tận tâm thượng, có một câu làm nên chân dung hào kiệt: người thường phải đợi có vua Văn Vương (một minh quân) dẫn dắt mới hăng hái lên được, còn kẻ sĩ hào kiệt thì dù không có Văn Vương cũng tự vươn lên.

Như vậy, nét riêng của hào kiệt là không cần thời thế thuận lợi. Người Việt quen chữ này qua câu trong Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi: "Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau / Song hào kiệt đời nào cũng có" (bản dịch quen thuộc). Câu ấy nói rằng nước Đại Việt dù có lúc mạnh lúc yếu, nhưng không thời nào thiếu người tài đứng ra gánh vác.

Hào kiệt khác anh hùng chỗ nào?

Hai chữ rất gần nhau và thường đi đôi ("anh hùng hào kiệt"). Nếu phải tách, có thể nói: anh hùng thiên về việc đã làm được (chiến công, sự nghiệp), còn hào kiệt thiên về tư chất (tài trí, khí phách sẵn có). Một người có thể là hào kiệt mà chưa gặp thời để thành anh hùng.

Hảo hán: người trượng nghĩa nơi giang hồ

Hảo hán (好漢) theo mặt chữ là "người đàn ông tốt", chữ hán ở đây dùng theo nghĩa "người đàn ông" (như trong "đại hán", "la hán"). Từ này phổ biến trong văn bạch thoại và tiểu thuyết chương hồi, nổi tiếng nhất là cách gọi "một trăm lẻ tám vị hảo hán Lương Sơn Bạc" trong Thuỷ hử.

Chân dung hảo hán rất khác quân tử: thường là người xuất thân bình dân, thẳng tính, uống rượu lớn, nói thật, sẵn sàng ra tay khi thấy chuyện bất bình và trọng tình anh em hơn phép tắc. Cụm "trượng nghĩa sơ tài" (仗義疏財 – dựa vào nghĩa, coi nhẹ tiền của) là nét điển hình người ta hay gắn cho hảo hán.

Trong tiếng Việt, "hảo hán" vừa là lời khen vừa có khi hơi mỉa. "Đúng là hảo hán" có thể khen một người dám nhận việc khó; nhưng "giở thói hảo hán" lại chê kẻ ra vẻ anh chị, thích đánh đấm. Sắc thái giang hồ khiến chữ này không bao giờ trang trọng như "quân tử".

Quân tử: từ "con nhà vua" thành người có đạo

Quân tử (君子) ban đầu chỉ tầng lớp cai trị – nghĩa đen là "con của bậc quân vương", tức người thuộc giới quý tộc. Khổng Tử là người đổi nghĩa chữ này: ông dùng nó để chỉ người có đạo đức, bất kể xuất thân. Từ đó, quân tử thành hình mẫu lý tưởng của Nho giáo, đối lập với tiểu nhân.

Luận ngữ có hàng chục câu so sánh hai hạng người này. Câu tiêu biểu nhất ở thiên Lý nhân: "Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư lợi" – người quân tử hiểu sâu điều nghĩa, kẻ tiểu nhân hiểu sâu điều lợi. Chuẩn mực của quân tử vì thế không nằm ở sức mạnh hay chiến công mà ở chỗ chọn điều đúng thay vì điều có lợi.

Đại trượng phu: chân dung của Mạnh Tử

Gần với quân tử là chữ "đại trượng phu". Sách Mạnh Tử, thiên Đằng Văn công hạ, có câu được người Việt thuộc nằm lòng: "phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất" – giàu sang không làm mê hoặc được, nghèo hèn không làm lay chuyển được, uy lực không khuất phục được. Ba điều ấy, theo Mạnh Tử, mới làm nên đại trượng phu.

Bảng so sánh bốn chân dung

Bốn chân dung trong văn chương Việt

Văn chương Việt dùng cả bốn chữ, có khi trong cùng một tác phẩm. Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu tự nhắc mình chuyện "anh hùng" ("Làm người thế ấy cũng phi anh hùng"), nhưng thực chất chàng là một quân tử theo chuẩn Nho: học trò, hiếu thảo, giữ chữ tín, từ chối lễ vật trả ơn. Từ Hải trong Truyện Kiều được Nguyễn Du khắc hoạ như một anh hùng kiểu hào kiệt giang hồ, "đội trời đạp đất ở đời". Những nhân vật người làng ra tay giúp kẻ yếu trong truyện cổ tích lại gần với hảo hán áo vải hơn.

Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, chữ "quân tử" gắn chặt với việc giữ lời, qua câu gốc Hán "quân tử nhất ngôn, tứ mã nan truy" – người quân tử đã nói một lời thì bốn ngựa cũng không đuổi kịp, tức là không rút lại được. Người Việt hay dùng chữ quân tử để nhắc nhau, có khi để trêu nhau, đúng ở chỗ này: hứa thì phải làm.

Góc nhìn hôm nay: chọn chữ nào để khen người

Hôm nay, khi muốn khen một người làm việc tốt, có thể chọn chữ theo việc họ làm:

• Cứu người trong lúc hiểm nguy, làm được điều người khác không dám: anh hùng, dũng cảm.
• Xuất phát điểm khó khăn mà tự vươn lên, gây dựng được việc lớn: tinh thần hào kiệt.
• Thẳng tính, sẵn sàng đứng ra giúp bạn bè, hàng xóm: trượng nghĩa, có chất hảo hán (dùng trong lời nói thân mật).
• Giữ lời, chọn điều đúng thay vì điều lợi, cư xử đàng hoàng với cả người không ưa mình: quân tử, đàng hoàng.

Muốn đọc thêm: Luận ngữ và Mạnh Tử (trong bộ Tứ thư, có bản dịch của Đoàn Trung Còn) cho chân dung quân tử và đại trượng phu; Thuỷ hử cho chân dung hảo hán; Bình Ngô đại cáo cho cách người Việt dùng chữ hào kiệt nói về cả một dân tộc.