Người ta lao vào giúp người lạ vì nhiều lý do đan vào nhau: cảm thông với nỗi đau của người kia, cảm giác "việc này là của mình", tin rằng mình làm được, và cả những phản xạ đã được rèn sẵn. Tâm lý học gọi hành vi giúp người mà chịu thiệt cho mình là lòng vị tha (altruism). Các nghiên cứu cho thấy nhiều người cứu người trong tình huống nguy hiểm đã quyết định gần như tức thì, trước khi kịp cân nhắc.
Lòng vị tha là gì: một chữ mới cho một điều cũ
Từ "altruism" (tiếng Pháp altruisme) do nhà triết học Pháp Auguste Comte đặt ra vào giữa thế kỷ 19, mượn từ chữ Ý altrui nghĩa là "của người khác". Comte muốn có một chữ đối lập với "egoism" (vị kỷ): sống vì người khác thay vì chỉ vì mình.
Trong tâm lý học, người ta phân biệt hai khái niệm:
- Hành vi giúp đỡ (prosocial behavior): mọi việc làm có lợi cho người khác, dù động cơ là gì – kể cả vì muốn được khen.
- Lòng vị tha theo nghĩa hẹp: giúp người với mục đích chính là lợi ích của người đó, kể cả khi mình phải chịu thiệt.
Câu hỏi lớn từng làm giới nghiên cứu tranh cãi nhiều chục năm: có tồn tại lòng vị tha "thuần khiết" không, hay mọi sự giúp đỡ rốt cuộc đều vì mình?
Bốn cách giải thích lớn
| Giải thích | Người đề xuất tiêu biểu | Ý chính |
|---|---|---|
| Chọn lọc thân tộc | W. D. Hamilton (1964) | Giúp người cùng huyết thống là giúp những gen mình cũng mang. Giải thích vì sao ta dễ hy sinh cho con cái, anh em. |
| Vị tha có đi có lại | Robert Trivers (1971) | Giúp người hôm nay vì về lâu dài người ta có thể giúp lại mình. Hợp với những cộng đồng nhỏ, gặp nhau thường xuyên. |
| Giả thuyết đồng cảm – vị tha | C. Daniel Batson | Khi thật sự đặt mình vào chỗ người khác (đồng cảm), ta giúp vì muốn họ đỡ khổ, không chỉ vì muốn mình đỡ khó chịu. |
| Giải toả cảm xúc tiêu cực, "ấm lòng" | Robert Cialdini; James Andreoni | Thấy người khổ làm ta khó chịu; giúp họ làm ta dễ chịu lại. Người cho còn có cảm giác "ấm lòng" (warm glow) khi cho. |
Hai giải thích đầu đến từ sinh học tiến hoá, giải thích được vì sao loài người có khuynh hướng giúp nhau, nhưng khó giải thích việc cứu một người hoàn toàn xa lạ mà mình không bao giờ gặp lại. Hai giải thích sau thuộc tâm lý học xã hội, đi vào chuyện đang diễn ra trong đầu người giúp. Batson và cộng sự đã làm hàng loạt thí nghiệm cho thấy khi mức đồng cảm cao, người ta vẫn giúp ngay cả khi có lối thoát dễ dàng để khỏi phải giúp – một bằng chứng cho lòng vị tha không hoàn toàn vì mình. Cuộc tranh luận vẫn chưa ngã ngũ hẳn.
Trẻ nhỏ đã biết giúp người từ rất sớm
Năm 2006, hai nhà nghiên cứu Felix Warneken và Michael Tomasello công bố trên tạp chí Science một loạt thí nghiệm với trẻ khoảng 18 tháng tuổi. Một người lớn lạ mặt đánh rơi chiếc kẹp phơi đồ và với không tới, hoặc ôm chồng sách mà không mở được tủ. Phần lớn trẻ tự động lại giúp – nhặt đồ đưa, mở cửa tủ – dù không ai nhờ, không ai khen, không có phần thưởng. Khi người lớn cố ý ném đồ xuống (không cần giúp), trẻ không nhặt.
Kết quả này gợi ý rằng khuynh hướng giúp người xuất hiện rất sớm, trước khi trẻ được dạy nhiều về đạo đức. Việc giáo dục về sau có lẽ không phải là "tạo ra" lòng tốt, mà là giữ nó và hướng nó cho đúng.
Người lao vào cứu người nghĩ gì trong khoảnh khắc ấy?
Ở Mỹ và Canada có Quỹ Anh hùng Carnegie (Carnegie Hero Fund), do nhà tư bản Andrew Carnegie lập năm 1904, chuyên trao huy chương cho thường dân liều mình cứu người khác. Hồ sơ của quỹ là kho tư liệu quý cho giới nghiên cứu. Năm 2014, David Rand và Ziv Epstein phân tích lời kể của những người nhận huy chương và thấy phần lớn mô tả quyết định của họ là tức thì, theo trực giác, không phải sau khi cân nhắc kỹ. Nhiều người nói đại ý: "Chẳng nghĩ gì cả, cứ thế làm."
Điều này hợp với kinh nghiệm dân gian rằng người có lòng tốt "phản xạ" khác người thường. Nhưng cũng cần đọc cho đúng: trực giác tốt thường là kết quả của thói quen và hiểu biết tích luỹ từ trước. Người từng học sơ cứu, từng bơi giỏi, từng xử lý việc tương tự sẽ có trực giác đúng hơn người chưa từng.
Bộ não của người hiến tạng cho người lạ
Nhà tâm lý học Abigail Marsh và cộng sự nghiên cứu những người hiến một quả thận cho người hoàn toàn xa lạ – một dạng vị tha cực đoan. Nghiên cứu công bố năm 2014 cho thấy nhóm này có hạch hạnh nhân (amygdala, vùng não liên quan đến cảm xúc) bên phải lớn hơn và phản ứng mạnh hơn khi nhìn gương mặt sợ hãi của người khác. Nói đơn giản: họ "đọc" được nỗi sợ của người khác rõ hơn. Đây là một nghiên cứu nhỏ, cần thêm bằng chứng, nhưng nó gợi ý rằng khả năng cảm nhận nỗi khổ của người khác là một gốc rễ quan trọng.
Những yếu tố làm người ta giúp hay không giúp
Tâm lý học xã hội đã chỉ ra nhiều yếu tố ngoài tính cách:
- Thời gian: Thí nghiệm "Người Samaria nhân hậu" của John Darley và Daniel Batson (1973) cho các học viên thần học đi sang toà nhà khác để giảng – có người được bảo là còn dư thời gian, có người bị giục là đang trễ. Trên đường có một người gục bên lối đi. Nhóm thong thả dừng lại giúp khoảng 63%, nhóm bị giục gấp chỉ khoảng 10% – dù có người đang trên đường đi giảng chính câu chuyện người Samaria giúp người bị nạn.
- Năng lực: Người biết cách giúp (như được học sơ cứu) dễ ra tay hơn vì ít sợ làm sai.
- Cảm giác trách nhiệm: Càng thấy rõ "việc này phải là mình", người ta càng dễ giúp. Khi đông người, cảm giác này bị chia nhỏ – hiện tượng sẽ bàn ở bài về hiệu ứng người ngoài cuộc.
- Sự giống nhau: Người ta dễ giúp người giống mình (cùng quê, cùng tuổi, cùng hội nhóm) hơn. Biết điều này để tự nhắc mình đừng phân biệt.
- Tâm trạng: Người đang vui, vừa gặp chuyện tốt, thường rộng rãi hơn.
Giúp người có lợi cho chính người giúp không?
Nhiều nghiên cứu ghi nhận người thường xuyên làm thiện nguyện tự đánh giá mức hạnh phúc cao hơn. Năm 1988, Allan Luks phổ biến khái niệm "helper's high" – cảm giác phấn chấn sau khi giúp người. Tuy vậy, cần thận trọng: phần lớn các nghiên cứu này là tương quan, nghĩa là có thể người vốn đã vui khoẻ thì mới có sức đi giúp người, chứ chưa chắc giúp người làm ta vui khoẻ hơn. Điều chắc chắn hơn là: giúp người không làm ta mất gì về mặt tinh thần, khi việc giúp nằm trong sức mình.
Góc nhìn hôm nay: nuôi lòng vị tha cho đúng cách
Đem các phát hiện trên vào đời sống, có thể rút ra mấy điều:
- Học một kỹ năng cứu giúp. Một khoá sơ cấp cứu (Hội Chữ thập đỏ ở nhiều địa phương có tổ chức) biến lòng tốt thành năng lực. Trực giác đúng lúc nguy cấp đến từ việc đã học trước.
- Bớt vội. Thí nghiệm Darley – Batson cho thấy lòng tốt không mất đi, nó chỉ bị sự vội vàng che khuất.
- Tập đặt mình vào chỗ người khác. Đọc truyện, nghe người khác kể chuyện đời họ là cách rèn đồng cảm hiệu quả.
- Giúp trong sức mình, an toàn trước. Vị tha không có nghĩa là liều mạng. Gọi 113, 114, 115 đúng lúc cũng là một hành vi vị tha đầy đủ.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các giáo trình tâm lý học xã hội phổ thông (chương về hành vi giúp đỡ), hoặc sách của C. Daniel Batson về giả thuyết đồng cảm – vị tha. Phần văn hoá thì đọc lại các truyện cổ tích Việt về người nghèo giúp người: chúng cho thấy người xưa đã quan sát lòng vị tha rất tinh, trước khi có thí nghiệm nào.
Câu hỏi thường gặp
Lòng vị tha là gì?
Lòng vị tha là khuynh hướng giúp đỡ người khác vì lợi ích của chính họ, kể cả khi mình phải chịu thiệt. Từ "altruism" do Auguste Comte đặt ra vào thế kỷ 19, đối lập với "egoism" là vị kỷ.
Vì sao có người lao vào cứu người lạ?
Các nghiên cứu cho thấy nhiều yếu tố cùng tác động: khả năng đồng cảm với nỗi sợ, nỗi đau của người khác, cảm giác trách nhiệm, tin rằng mình làm được, và phản xạ đã hình thành từ trước. Nhiều người được trao huy chương Carnegie kể rằng họ quyết định gần như tức thì.
Lòng vị tha có phải bẩm sinh không?
Một phần có vẻ xuất hiện rất sớm: trẻ khoảng 18 tháng đã tự giúp người lớn nhặt đồ mà không cần thưởng, theo nghiên cứu của Warneken và Tomasello năm 2006. Môi trường và giáo dục sau đó quyết định khuynh hướng ấy được giữ và phát triển ra sao.
Thí nghiệm người Samaria nhân hậu là gì?
Đây là thí nghiệm của Darley và Batson năm 1973 với học viên thần học. Người được bảo còn dư thời gian dừng lại giúp người gục bên đường nhiều hơn hẳn người bị giục là đang trễ, cho thấy sự vội vàng làm giảm mạnh hành vi giúp đỡ.
Vị tha khác vị kỷ thế nào?
Vị kỷ là đặt lợi ích của mình lên trên hết, vị tha là quan tâm tới lợi ích của người khác, sẵn lòng chịu thiệt vì họ. Trong thực tế, phần lớn hành vi giúp đỡ có cả hai động cơ đan xen.
