Thấy chuyện bất bình hôm nay, cách giúp người đúng nhất là: giữ an toàn cho mình trước, gọi đúng nơi có thẩm quyền (113 công an, 114 cứu hoả – cứu nạn, 115 cấp cứu), rồi làm những việc trong sức mình như đánh lạc hướng, đứng cạnh người bị hại, ghi lại thông tin để làm chứng. Tinh thần "giữa đường thấy chuyện bất bình chẳng tha" vẫn đáng giữ, nhưng "chẳng tha" nên hiểu là không làm ngơ, không phải tự tay trừng trị.
Nguyên tắc số một: một người gặp nạn là đủ, đừng thành hai
Lực lượng cứu hộ chuyên nghiệp khắp nơi đều dạy chung một điều: người cứu không được biến mình thành nạn nhân thứ hai. Khi bạn bị thương, đuối sức hay bị tấn công, bạn không những không giúp được ai mà còn làm lực lượng cứu hộ phải chia sức ra cứu thêm một người.
Trước khi làm bất cứ điều gì, dành vài giây tự hỏi ba câu:
- Mình có đang an toàn không? Có xe cộ, lửa, nước sâu, điện, vật nhọn, người hung hãn không?
- Chuyện gì đang xảy ra? Người ta cần cấp cứu, cần can ngăn, hay cần ai đó gọi giúp?
- Mình làm được gì trong sức mình? Không biết bơi thì không nhảy xuống nước. Không có kỹ năng thì không lao vào giữa đám đánh nhau.
Những số điện thoại phải thuộc lòng
| Số | Dùng khi |
|---|---|
| 113 | Có người bị tấn công, cướp giật, đánh nhau, gây rối, cần công an can thiệp |
| 114 | Cháy nổ, người mắc kẹt, đuối nước, sập đổ, cần cứu nạn cứu hộ |
| 115 | Có người bị thương, ngất, khó thở, cần cấp cứu y tế |
| 111 | Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em: trẻ bị bạo hành, xâm hại, bỏ rơi |
| 112 | Yêu cầu trợ giúp tìm kiếm, cứu nạn trên phạm vi cả nước |
Khi gọi, hãy nói theo thứ tự: ở đâu (địa chỉ, mốc dễ nhận: tên đường, số nhà, gần cửa hàng nào), chuyện gì, bao nhiêu người và tình trạng ra sao. Đừng cúp máy trước khi người trực tổng đài cho phép; họ có thể cần hỏi thêm hoặc hướng dẫn bạn làm gì trong lúc chờ.
Phương pháp 5D: năm cách giúp người bị quấy rối
Với các tình huống quấy rối nơi công cộng (trên xe buýt, ngoài phố, trong quán), các tổ chức hoạt động xã hội ở Mỹ đã phổ biến mô hình gọi là "5D", gồm năm cách can thiệp an toàn. Bạn không cần làm cả năm, chỉ cần chọn cách hợp với mình:
| Cách | Làm gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đánh lạc hướng (Distract) | Cắt ngang tình huống một cách gián tiếp | Giả vờ quen người bị quấy rối, hỏi đường, hỏi giờ, "vô tình" đứng chen vào giữa. |
| Nhờ người khác (Delegate) | Tìm người có thẩm quyền hoặc có sức hơn | Báo tài xế, phụ xe, bảo vệ, quản lý cửa hàng; gọi 113. |
| Ghi lại (Document) | Lưu bằng chứng khi đã có người khác giúp | Quay video từ khoảng cách an toàn, ghi thời gian, địa điểm. Đưa cho người bị hại hoặc công an, không tự đăng lên mạng. |
| Hỏi han sau (Delay) | Sau sự việc, đến bên người bị hại | "Bạn có sao không? Mình đi cùng bạn một đoạn nhé." |
| Lên tiếng trực tiếp (Direct) | Nói thẳng, ngắn, khi chắc chắn an toàn | "Anh dừng lại đi." Nói xong thì quay sang lo cho người bị hại, không tranh cãi. |
Điểm hay của 5D là nó cho thấy giúp người không chỉ có một cách là "xông vào". Một câu hỏi đường đúng lúc đôi khi đủ để kẻ quấy rối mất hứng và bỏ đi.
Xử lý một số tình huống thường gặp
Tai nạn giao thông
- Bật đèn cảnh báo, đứng ở chỗ an toàn, nhờ người cảnh báo xe phía sau.
- Gọi 115 và 113. Nói rõ vị trí, số người bị thương.
- Không tự ý di chuyển người bị thương nặng, nhất là khi nghi chấn thương cột sống, trừ khi có nguy cơ cháy nổ hoặc bị xe khác đâm vào.
- Không cho người bị nạn ăn uống. Nói chuyện để giữ họ tỉnh táo và trấn an.
Người rơi xuống nước
- Nguyên tắc chung của cứu đuối: với tới hoặc ném, đừng nhảy. Chìa cây sào, cành cây, khăn dài; ném can nhựa, phao, chai rỗng có nắp.
- Gọi to người xung quanh và gọi 114.
- Chỉ người bơi giỏi, đã được huấn luyện cứu đuối mới xuống nước, và nên mang theo vật nổi.
Cháy
- Hô hoán, gọi 114, giúp người già, trẻ nhỏ thoát ra trước.
- Không quay vào lấy đồ. Không dùng thang máy khi có cháy.
Bắt gặp kẻ trộm, cướp
- Không đuổi theo một mình, không chặn đầu kẻ đang mang hung khí hay đi xe tốc độ cao.
- Ghi nhớ đặc điểm: quần áo, chiều cao, hướng chạy, biển số xe. Gọi 113.
- Khi kẻ gian đã bị giữ lại, tuyệt đối không đánh. Đánh người – kể cả người vừa trộm cắp – vẫn có thể bị xử lý theo pháp luật, và quan trọng hơn là có thể gây thương tích nặng. Giao cho công an.
Trẻ em bị đánh đập, bỏ rơi
- Gọi 111 (miễn phí, 24 giờ) hoặc báo công an, chính quyền xã, phường nơi xảy ra.
- Nếu trẻ đang nguy hiểm tức thì, gọi 113.
Sau sự việc: làm nhân chứng tử tế
Việc nghĩa không kết thúc khi xe cấp cứu đến. Nhiều vụ việc cần người chứng kiến kể lại cho cơ quan chức năng. Một nhân chứng tử tế:
- Để lại số điện thoại nếu được hỏi, kể đúng những gì mình thấy, không thêm thắt.
- Giao video, hình ảnh cho người bị hại hoặc cơ quan chức năng thay vì đăng lên mạng. Hình ảnh người bị nạn lan truyền có thể làm họ tổn thương thêm.
- Không đoán mò, không kết tội ai trên mạng xã hội khi chưa rõ sự việc.
Những câu hỏi về quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể của người làm chứng hay người cứu giúp, nên hỏi luật sư hoặc công an xã, phường, vì mỗi tình huống một khác.
Nếu mình đã không dám giúp
Ai cũng có lúc đứng sững, rồi về nhà day dứt. Điều đó bình thường: não người phản ứng với nguy hiểm bằng nhiều cách, có khi là "đứng hình". Thay vì tự trách, hãy biến day dứt thành chuẩn bị: thuộc số khẩn cấp, học một khoá sơ cấp cứu, tập trước trong đầu "nếu gặp chuyện này mình sẽ làm gì". Những người can thiệp tốt nhất thường là những người đã nghĩ trước.
Góc nhìn hôm nay: tinh thần hào hiệp trong một xã hội có luật
Thời Lục Vân Tiên, giữa đường gặp cướp thì chỉ có cây gậy và lòng can đảm. Ngày nay chúng ta có điện thoại, có tổng đài cấp cứu, có lực lượng chuyên trách. Hào hiệp hôm nay vì vậy không đo bằng việc dám xông vào, mà đo bằng việc không quay mặt đi: dừng lại, gọi đúng số, đứng cạnh người yếu, kể đúng sự thật. Đó là những việc ai cũng làm được, kể cả một đứa trẻ.
Muốn chuẩn bị tốt hơn, có thể đăng ký khoá sơ cấp cứu cơ bản của Hội Chữ thập đỏ ở địa phương, hoặc tham gia các buổi tập huấn phòng cháy chữa cháy do khu dân cư, cơ quan tổ chức.
Câu hỏi thường gặp
Thấy người bị đánh ngoài đường nên làm gì?
Đầu tiên giữ khoảng cách an toàn và gọi 113. Có thể hô hoán để thu hút người xung quanh, báo bảo vệ hoặc người quản lý gần đó, ghi nhớ đặc điểm kẻ tấn công. Chỉ can thiệp trực tiếp khi chắc chắn an toàn và có nhiều người cùng hỗ trợ.
113, 114, 115 khác nhau thế nào?
113 là số gọi công an khi có hành vi phạm pháp, gây rối, tấn công. 114 là cứu hoả và cứu nạn cứu hộ (cháy, đuối nước, mắc kẹt). 115 là cấp cứu y tế khi có người bị thương hoặc đột ngột ốm nặng.
Phương pháp 5D là gì?
5D là năm cách can thiệp an toàn khi thấy người bị quấy rối: đánh lạc hướng, nhờ người có thẩm quyền, ghi lại bằng chứng, hỏi han người bị hại sau sự việc, và lên tiếng trực tiếp khi an toàn. Người giúp chọn cách hợp với hoàn cảnh và sức mình.
Không biết bơi có nên nhảy xuống cứu người đuối nước không?
Không. Nguyên tắc chung là với tới hoặc ném vật nổi chứ không nhảy xuống. Hãy dùng sào, dây, can nhựa, phao, đồng thời gọi to người xung quanh và gọi 114.
Bắt được kẻ trộm có được đánh không?
Không nên và không được. Đánh người, kể cả người vừa trộm cắp, có thể gây thương tích nặng và vẫn có thể bị xử lý theo pháp luật. Hãy giữ an toàn, gọi 113 và giao người đó cho công an.
