Tiền xưa: quan, tiền, đồng kẽm và một quan tiền bằng bao nhiêu

Tiền xưa của người Việt tính theo ba bậc: quan – tiền – đồng. Một quan bằng 10 tiền; còn một tiền bằng bao nhiêu đồng thì thay đổi theo thời — thời Trần có lúc tính 69 hoặc 70 đồng, thời Nguyễn thường tính 60 đồng, nên một quan là 600 đồng. Đồng tiền là đồng xu tròn, lỗ vuông ở giữa, đúc bằng đồng hoặc kẽm, xâu thành chuỗi bằng dây. Vì vậy câu hỏi "một quan tiền bằng bao nhiêu tiền bây giờ" không có đáp số đơn giản: phải hỏi thời nào, và so bằng giá gạo chứ không đổi thẳng.

Quan, tiền, đồng: ba bậc tính tiền

Đơn vị nhỏ nhất là đồng — một đồng xu đúc. Gom các đồng lại thành tiền; mười tiền thành một quan. Người ta xâu đồng xu qua lỗ vuông bằng dây gai hay lạt tre: một xâu đủ số là một tiền, mười xâu là một quan. Một quan tiền nặng đáng kể, mang đi chợ xa là một gánh nặng thật.

Chỗ dễ nhầm là số đồng trong một tiền. Sử chép rằng nó thay đổi nhiều lần:

• Thời Trần: theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1226 triều đình định tiền dân gian tiêu dùng mỗi tiền 69 đồng (gọi là tiền tỉnh mạch), còn tiền nộp cho nhà nước mỗi tiền 70 đồng (tiền thượng cung).
• Thời Lê trung hưng: lưu hành song song nhiều loại tiền tốt xấu khác nhau, cách tính số đồng mỗi tiền cũng khác nhau giữa các loại; có loại tính ít hơn 60 đồng một tiền.
• Thời Nguyễn: thường tính 60 đồng một tiền, 600 đồng một quan; tiền kẽm và tiền đồng lưu hành cùng lúc, một đồng tiền đồng có giá bằng mấy đồng tiền kẽm tuỳ quy định từng giai đoạn.

Vì vậy khi đọc một văn tự, một bản án hay một câu chuyện cổ có "mấy quan tiền", hãy nhớ con số ấy chỉ có nghĩa trong thời của nó.

Những đồng tiền đánh dấu lịch sử

Tiền giấy nhà Hồ: một thí nghiệm sớm

Năm 1396, Hồ Quý Ly cho phát hành tiền giấy với nhiều mệnh giá, từ vài chục đồng đến một quan, và bắt dân đổi tiền đồng lấy tiền giấy. Theo Toàn thư, cứ một quan tiền đồng đổi được một quan hai tiền giấy, và ai làm tiền giả bị trị tội nặng. Ý đồ có thể là gom đồng cho việc quân, nhưng dân không tin tiền giấy, việc buôn bán đình trệ. Đây là một trong những thử nghiệm tiền giấy sớm ở Đông Nam Á, và cũng là một bài học về lòng tin vào đồng tiền.

Đồng kẽm: tiền của người nghèo

Tiền kẽm rẻ hơn tiền đồng, dễ đúc, nên được dùng nhiều trong dân gian, nhất là thời Nguyễn. Nhưng kẽm giòn, dễ vỡ, dễ mục; một xâu tiền kẽm để lâu có thể gãy vụn. Người xưa vì thế ưa tiền đồng để cất giữ, còn tiền kẽm để tiêu hằng ngày.

Tiếng Việt còn giữ nhiều dấu vết của tiền xưa:

• "Đồng" vẫn là tên đơn vị tiền tệ Việt Nam ngày nay.
• "Không đáng một xu", "không một xu dính túi": xu là đồng tiền nhỏ thời Pháp thuộc.
• "Tiền trinh": đồng tiền nhỏ nhất, chỉ cái gì rất ít giá trị.
• "Quan tiền, thúng thóc": cặp từ chỉ của cải của nhà nông.
• "Tiền nào của nấy": trả bao nhiêu được thứ bấy nhiêu.

Tiền ở làng: tiêu thế nào

Ở làng xưa, phần lớn trao đổi không dùng tiền. Người ta đổi thóc lấy muối, đổi công lấy công, trả công thợ bằng bữa cơm và vài đấu gạo. Tiền mặt cần nhất ở mấy việc:

1. Nộp thuế, sưu: thuế đinh, thuế điền nhiều khi phải nộp bằng tiền hoặc quy ra tiền.
2. Đóng góp việc làng: tiền cheo khi cưới, tiền phạt vạ, tiền khao vọng, tiền góp cỗ.
3. Mua những thứ làng không làm được: lưỡi cày, nồi đồng, vải, thuốc.
4. Vay mượn: mùa giáp hạt, nhà nghèo vay tiền hay vay thóc của nhà giàu, trả lãi khi được mùa.

Khi đọc hương ước cổ, sẽ thấy các khoản phạt, khoản cheo ghi bằng quan, tiền, kèm theo lợn, gà, rượu, trầu cau. Chuyện đó cho thấy tiền và hiện vật đi song song với nhau trong đời sống làng.

Một quan tiền bằng bao nhiêu tiền bây giờ?

Đây là câu người ta hỏi nhiều nhất. Câu trả lời trung thực là: không quy đổi thẳng được. Có ba lý do:

1. Giá trị một quan thay đổi theo thời, theo loại tiền (đồng hay kẽm, tốt hay xấu).
2. Giá cả từng vùng, từng năm chênh nhau rất nhiều, nhất là năm mất mùa.
3. Rổ hàng hoá xưa và nay khác nhau: người xưa không mua điện, xăng; người nay ít mua thóc giống, vải tấm.

Cách so có ý nghĩa hơn là so bằng sức mua gạo: xem trong một thời kỳ cụ thể, một quan mua được bao nhiêu thóc gạo, rồi so với giá gạo bây giờ. Các nhà sử học kinh tế làm việc này dựa vào giá thóc trong địa bạ, châu bản, sổ sách triều Nguyễn. Kết quả luôn là một khoảng ước lượng, không phải một con số chính xác. Ai đưa ra một con số tròn trịa "một quan bằng chừng ấy nghìn đồng" mà không nói thời nào, nguồn nào, thì nên đọc dè dặt.

Góc nhìn hôm nay: xem tiền xưa ở đâu

• Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội) có sưu tập tiền cổ qua các triều đại.
• Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế lưu nhiều hiện vật tiền thời Nguyễn, kể cả tiền thưởng.
• Các bảo tàng tỉnh thường có tủ tiền cổ đào được trong vùng.
• Giới sưu tầm tiền cổ có nhiều tài liệu phân loại theo niên hiệu; người mới bắt đầu nên đọc kỹ trước khi mua, vì tiền giả cổ rất nhiều.

Khi cầm một đồng tiền lỗ vuông, đọc bốn chữ Hán quanh lỗ — thường là niên hiệu vua cộng chữ "thông bảo" hay "nguyên bảo" — là có thể biết đồng tiền đúc thời nào. Đó là cách học sử bằng tay khá thú vị cho cả người lớn lẫn trẻ em.