Người buôn chuyến là người đi xa mua hàng ở nơi rẻ, chở về bán ở nơi đắt — bằng thuyền, bằng gánh, bằng xe trâu — mỗi chuyến đi vài ngày đến vài tháng. Gánh hàng rong thì nhỏ hơn: một đôi quang gánh đi từ làng này sang làng khác, bán kim chỉ, gương lược, kẹo bánh, nồi niêu. Hai lớp người buôn này nối làng với chợ, với phố, với miền khác; họ mang hàng hoá đến và mang cả tin tức đi. Đời sống làng xưa không khép kín như người ta tưởng, phần lớn là nhờ họ.
Buôn ngược bán xuôi
"Buôn ngược bán xuôi" là cách người xưa nói nghề buôn đường dài: mang hàng miền xuôi (đồng bằng, ven biển) lên miền ngược (trung du, miền núi) và ngược lại. Một số luồng hàng quen thuộc:
- Muối, mắm, cá khô từ ven biển lên trung du, miền núi — nơi thiếu muối.
- Lâm sản: chè, quế, gỗ, mật ong, vỏ cây nhuộm từ miền núi về đồng bằng.
- Gạo từ vùng dư thóc sang vùng thiếu; thời Nguyễn có những đoàn thuyền chở gạo từ Gia Định ra miền Trung, miền Bắc.
- Hàng thủ công: gốm Bát Tràng, đồ đồng, chiếu cói, vải lụa từ làng nghề tỏa đi các chợ.
Người buôn chuyến thường đi theo nhóm, có người đứng đầu thạo đường, thạo giá. Đi đường xa có nhiều rủi ro: thuyền chìm, hàng hỏng, giá xuống, gặp cướp. Câu "Buôn có bạn, bán có phường" nói đúng chuyện ấy — đi một mình là liều.
Gánh hàng rong qua các làng
Ở quy mô nhỏ hơn, gánh hàng rong là một hình ảnh quen của đường làng. Người bán (phần nhiều là phụ nữ) gánh hai đầu thúng, đi bộ cả ngày, rao hàng ở đầu ngõ. Mỗi loại hàng có một tiếng rao, một kiểu gánh riêng:
| Gánh hàng | Bán gì | Ai mua |
|---|---|---|
| Hàng xén | Kim chỉ, khuy, gương lược, thuốc nhuộm răng, phấn sáp | Các bà các cô |
| Hàng nồi đất, hàng chum vại | Nồi, niêu, chum, vại, bát đĩa | Mọi nhà |
| Hàng quà | Bánh đúc, bánh đa, kẹo, chè, xôi | Trẻ con, người làm đồng |
| Hàng đồng nát, đổi đồ | Đổi kẹo, đổi xà phòng lấy đồ cũ | Trẻ con, các bà nội trợ |
| Hàng thuốc rong | Cao đơn hoàn tán, thuốc ghẻ, thuốc đau bụng | Người ốm vặt |
Hàng xén đáng chú ý nhất: đó là "cửa hàng tạp hoá" lưu động của thôn quê. Một gánh hàng xén chứa cả trăm món lặt vặt. Người bán hàng xén đi mấy làng một ngày, quen mặt từng nhà.
"Quanh năm buôn bán ở mom sông"
Câu thơ nổi tiếng của Tú Xương (Trần Tế Xương, 1870–1907) trong bài Thương vợ — "Quanh năm buôn bán ở mom sông, Nuôi đủ năm con với một chồng" — là chân dung người vợ buôn bán nhỏ ở bến sông Vị Hoàng, Nam Định. Bà Tú không đi buôn chuyến xa, nhưng làm đúng nghề của hàng triệu phụ nữ Việt xưa: buôn bán nhỏ quanh bến, quanh chợ để nuôi cả nhà, kể cả ông chồng nho sĩ thi mãi không đỗ.
Bài thơ cho thấy một sự thật của làng xưa: buôn bán phần lớn trong tay phụ nữ. Đàn ông lo ruộng, lo học, lo việc làng; đàn bà lo chợ, lo đồng tiền chi tiêu hằng ngày. Ở nhiều nhà, người giữ tiền chi tiêu hằng ngày chính là người vợ đi chợ.
Phố hàng: khi người buôn dừng lại
Khi người buôn một mặt hàng tụ về một chỗ, phố hàng ra đời. Thăng Long – Kẻ Chợ là ví dụ rõ nhất: các phố Hàng Muối, Hàng Đường, Hàng Bạc, Hàng Đồng, Hàng Gai… mang tên mặt hàng từng bán ở đó. Nhiều phố gắn với người từ một làng nghề lên kinh đô buôn bán, dựng đình thờ tổ nghề ngay giữa phố.
Thời Lê trung hưng, câu "Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến" nói về hai trung tâm buôn bán lớn nhất Đàng Ngoài. Phố Hiến (nay thuộc Hưng Yên) từng có thương nhân Hoa, Nhật, Hà Lan, Anh qua lại. Ở Đàng Trong, Hội An là thương cảng lớn, nơi thuyền buôn nhiều nước ghé theo mùa gió. Những đô thị ấy lớn lên từ chính dòng người buôn chuyến.
Buôn đường biển xưa phụ thuộc vào gió mùa. Thuyền buôn từ phương Bắc thường theo gió mùa đông bắc xuống phương Nam vào khoảng cuối năm, đầu năm, rồi chờ gió tây nam mùa hạ để quay về. Trong thời gian chờ gió, thương nhân ở lại vài tháng, thuê nhà, lập hội quán, lấy vợ người địa phương. Hội An thế kỷ 17 lớn lên một phần nhờ nhịp chờ gió ấy — một kiểu "chợ phiên" khổng lồ, mỗi năm họp một mùa.
Đạo của người buôn
Người xưa có nhiều câu nói về lề lối buôn bán, cho thấy họ phân biệt rõ buôn tử tế và buôn gian:
- "Thuận mua vừa bán": hai bên cùng chịu mới là mua bán đúng.
- "Buôn có bạn, bán có phường": làm ăn phải có người cùng nghề, giữ chữ tín với nhau.
- "Một lần bất tín, vạn lần bất tin": lừa một lần là mất khách mãi mãi.
- "Buôn tận gốc, bán tận ngọn": mua tận nơi sản xuất, bán tận tay người dùng — bí quyết của người buôn chuyến.
- "Tiền nào của nấy": giá phải đi với chất lượng.
Chữ tín là vốn lớn nhất của người buôn rong. Họ đi qua làng nhiều lần; một lần bán gian là lần sau không ai mua. Vì vậy trong ca dao, cô hàng xén tử tế được quý, còn người buôn gian bị chê cười.
Người buôn mang tin đi
Người buôn chuyến và người bán rong là "đường dây" tin tức của thời chưa có báo. Họ biết giá gạo chỗ này, nạn lụt chỗ kia, quan nào mới về, làng nào có hội. Họ kể ở quán nước, ở bến đò, ở chợ. Có khi họ cũng mang theo tin đồn, nên người làng nghe họ kể vẫn phải tự cân nhắc.
Trong truyện cổ và truyện Nôm, nhân vật người buôn hay xuất hiện ở bước ngoặt: người đưa tin, người nhặt được đứa trẻ, người tình cờ chứng kiến một chuyện oan. Chi tiết ấy có lý: chính họ là người đi nhiều nhất, thấy nhiều nhất.
Góc nhìn hôm nay
Gánh hàng rong vẫn còn ở các phố cổ Hà Nội, ở chợ quê, nay có thêm xe đạp, xe máy chở hàng. Người buôn chuyến xưa có hậu duệ là thương lái đường dài, người buôn qua mạng. Những bài học cũ vẫn dùng được: chữ tín, thuận mua vừa bán, đi buôn có bạn.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể:
- Đến phố Hiến (Hưng Yên) xem các đền, chùa của cộng đồng thương nhân xưa; đến Hội An xem nhà cổ, hội quán.
- Đi bộ phố cổ Hà Nội, tìm đình thờ tổ nghề trên các phố hàng.
- Đọc thơ Tú Xương, và các ghi chép về chợ, buôn bán trong Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính.
Câu hỏi thường gặp
Buôn chuyến là gì?
Buôn chuyến là đi xa mua hàng ở nơi rẻ, chở về bán ở nơi đắt, mỗi chuyến kéo dài vài ngày đến vài tháng. Người buôn chuyến xưa đi bằng thuyền, gánh hoặc xe trâu, thường theo nhóm để đỡ rủi ro.
Hàng xén là gì?
Hàng xén là gánh hàng lặt vặt bán kim chỉ, khuy, gương lược, thuốc nhuộm răng, phấn sáp. Người bán gánh đi qua các làng hoặc ngồi chợ. Có thể coi là cửa hàng tạp hoá lưu động của thôn quê xưa.
"Buôn ngược bán xuôi" nghĩa là gì?
Đây là cách nói nghề buôn đường dài giữa miền ngược (trung du, miền núi) và miền xuôi (đồng bằng, ven biển). Người buôn mang muối, mắm, hàng thủ công lên ngược và mang lâm sản về xuôi.
"Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến" nói về gì?
Câu này nói về hai trung tâm buôn bán lớn nhất Đàng Ngoài thời Lê trung hưng: Kinh Kỳ (Thăng Long) và Phố Hiến (nay thuộc Hưng Yên). Phố Hiến từng có thương nhân Hoa, Nhật và phương Tây qua lại.
Bài thơ "Thương vợ" của Tú Xương nói về ai?
Bài thơ nói về bà Tú, vợ nhà thơ Trần Tế Xương, buôn bán nhỏ ở bến sông Vị Hoàng (Nam Định) để nuôi năm con và chồng. Đây là chân dung tiêu biểu của người phụ nữ buôn bán nhỏ trong xã hội xưa.
