Tháng ba ngày tám là gì: mùa giáp hạt và lịch đói no của làng xưa

"Tháng ba ngày tám" là cách người Bắc Bộ xưa gọi hai mùa giáp hạt: tháng ba và tháng tám âm lịch, khi thóc vụ trước đã ăn gần hết mà lúa vụ sau chưa gặt. Đó là những tháng nhà nghèo phải ăn độn khoai, sắn, rau cháo, vay thóc với lãi nặng. Hiểu "tháng ba ngày tám" là hiểu cái lịch đói no chi phối cả đời sống làng: khi nào cưới hỏi, khi nào vay nợ, khi nào làng phải lo cứu đói.

Vì sao lại là tháng ba và tháng tám

Đồng bằng Bắc Bộ xưa cấy hai vụ lúa chính:

• Vụ chiêm: cấy cuối năm âm lịch, gặt vào khoảng tháng tư, tháng năm.
• Vụ mùa: cấy giữa năm, gặt vào khoảng tháng chín, tháng mười.

Thóc vụ mùa gặt tháng mười phải nuôi người đến tháng năm năm sau; thóc vụ chiêm gặt tháng năm phải nuôi đến tháng mười. Nhà đủ ăn thì không sao. Nhưng nhà nghèo, ruộng ít, lại phải nộp thuế, trả nợ, thì thóc thường cạn trước kỳ gặt. Khoảng trống rơi đúng vào tháng ba (trước vụ chiêm) và tháng tám (trước vụ mùa). Đó là "giáp hạt" — hạt thóc cũ giáp với hạt thóc mới, mà ở giữa không còn gì.

Lịch một năm của nhà nông

Ca dao có một bài liệt kê việc từng tháng, mở đầu bằng câu quen thuộc "Tháng giêng là tháng ăn chơi, tháng hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà…". Dựa vào đó và vào lịch thời vụ, có thể hình dung một năm như sau:

Lịch cụ thể khác nhau tuỳ vùng, tuỳ giống lúa, tuỳ năm nắng mưa. Nhưng nhịp "hai mùa no, hai mùa đói" là chung cho phần lớn đồng bằng Bắc Bộ trước khi có giống lúa ngắn ngày và thuỷ lợi hiện đại.

Sống qua mùa giáp hạt

Nhà nghèo qua tháng ba ngày tám bằng nhiều cách:

• Ăn độn: trộn khoai lang, sắn, ngô vào cơm; nấu cháo loãng thay cơm.
• Rau và thức ăn tự kiếm: rau muống, rau dại, cua ốc ngoài đồng, củ chuối.
• Đi làm thuê: cấy thuê, gặt thuê cho nhà giàu, đổi lấy bữa ăn hoặc ít thóc.
• Vay thóc: vay của nhà giàu, trả khi gặt với lãi cao. Có kiểu vay "thóc non", tức bán trước lúa còn trên đồng với giá rẻ.
• Đi kiếm ăn xa: có người đi buôn chuyến, làm thuê ở làng khác, ở thành thị.

Tục ngữ ghi lại mùa đói rất rõ: "Một miếng khi đói bằng một gói khi no", "Đói ăn rau, đau uống thuốc", "Ăn bữa sáng lo bữa tối". Những câu ấy không phải văn hoa; đó là kinh nghiệm sống thật.

Ca dao còn một câu nhiều người thuộc từ bé: "Ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần". Câu ấy thường được dạy như lời nhắc quý công người làm ruộng. Đặt cạnh mùa giáp hạt, nó còn một nghĩa nữa: bát cơm đầy là thứ không phải lúc nào cũng có, nhất là vào tháng ba, tháng tám của nhà nghèo.

Mùa giáp hạt cũng là mùa người ta nhìn ra đồng nhiều nhất. Lúa đã đứng cái, đã làm đòng, chỉ chờ vài tuần nữa là gặt. Một trận mưa đá, một đợt sâu bệnh, một con lũ sớm lúc ấy có thể biến giáp hạt thành nạn đói thật. Vì vậy cầu mùa, cầu mưa thuận gió hoà là phần quan trọng trong lễ hội làng.

Nợ giáp hạt và cái vòng nghèo

Mùa giáp hạt là mùa của nợ. Nhà nghèo vay thóc tháng ba, trả tháng năm với lãi nặng; trả xong thì bồ thóc lại vơi nhanh, đến tháng tám lại phải vay. Vòng ấy cứ thế lặp lại. Thành ngữ "lãi mẹ đẻ lãi con" nói đúng kiểu nợ này: lãi không trả kịp thì cộng vào gốc, gốc lại sinh lãi.

Văn học hiện thực đầu thế kỷ 20 tả cảnh này rất kỹ. Tắt đèn của Ngô Tất Tố xoay quanh chuyện sưu thuế đè lên một gia đình nghèo đến mức phải bán con, bán chó; Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan kể người nông dân bị nợ nần dồn ép mất ruộng. Đọc những trang ấy, sẽ hiểu chữ "giáp hạt" nặng đến đâu.

Làng làm gì để cứu đói

Làng xưa không bỏ mặc người đói hoàn toàn. Có mấy cơ chế:

• Kho nghĩa thương, xã thương: kho thóc chung của làng, góp vào lúc được mùa, cho vay hoặc phát lúc đói với lãi nhẹ hay không lãi. Nhiều triều đại khuyến khích việc lập kho này; hiệu quả tuỳ làng, tuỳ người quản lý.
• Tương trợ trong họ, trong xóm: "Lá lành đùm lá rách", "Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ" — đó là cách người làng nói về chuyện giúp nhau.
• Triều đình phát chẩn: năm mất mùa lớn, sử chép nhiều lần vua cho mở kho phát thóc, giảm thuế, hoãn sưu cho vùng bị đói.
• Nhà giàu làm phúc: có nhà giàu nấu cháo phát cho người đói, cho vay không lãi; những người như vậy được làng nhớ ơn.

Đây chính là một kiểu "hào hiệp" của đời thường: không phải đánh kẻ ác, mà là chia hạt gạo lúc người khác cạn bồ.

Tháng ba ngày tám và nhịp sống làng

Lịch đói no quyết định nhiều việc khác:

• Cưới hỏi: thường làm sau gặt, cuối năm, khi có thóc làm cỗ. Ít ai cưới vào tháng ba, tháng tám.
• Hội làng: nhiều hội rơi vào tháng giêng, tháng hai (sau vụ mùa) hoặc sau gặt chiêm.
• Kiện tụng: tranh chấp ruộng nước hay nổ ra lúc cấy, lúc gặt; tranh chấp nợ thóc hay nổ ra sau giáp hạt.
• Giữ lúa ngoài đồng: hương ước nhiều làng có lệ phạt nặng việc gặt trộm lúa chín — chuyện ít xảy ra lúc đầy bồ, hay xảy ra lúc đói.

Góc nhìn hôm nay

Từ nửa sau thế kỷ 20, giống lúa ngắn ngày, thuỷ lợi và phân bón đã giúp đồng bằng cấy được nhiều vụ hơn, năng suất cao hơn. "Tháng ba ngày tám" dần thành chuyện của ông bà. Nhưng cụm từ vẫn còn trong tiếng Việt để nói những ngày túng thiếu.

Điều đáng mang theo:

• Trân trọng hạt gạo: không bỏ phí thức ăn là bài học cụ thể nhất từ mùa giáp hạt.
• Cẩn thận với vay nợ lãi cao: "lãi mẹ đẻ lãi con" không chỉ có ngày xưa.
• Tương trợ: các bếp ăn từ thiện, tủ gạo nghĩa tình hôm nay chính là "kho nghĩa thương" của thời mới.

Muốn đọc thêm: Tắt đèn (Ngô Tất Tố), Bước đường cùng (Nguyễn Công Hoan), các tuyển tập ca dao về nghề nông, và phần ghi chép về nông nghiệp trong Việt Nam văn hoá sử cương của Đào Duy Anh.