Ở làng quê Bắc Bộ xưa, nước ăn chủ yếu lấy từ giếng làng (giếng chung, đào sâu, xây gạch hoặc đá ong) và nước mưa hứng vào chum, bể; còn ao làng là nước dùng để tắm giặt, rửa ráy, nuôi cá, tưới rau. Giếng được giữ gìn như của chung thiêng liêng, có lệ cấm làm bẩn; ao thì gần gũi nhưng dễ ô nhiễm, và là nguồn của nhiều trận dịch. Chuyện nước ăn cho thấy làng xưa vừa khéo vừa khổ thế nào.
Giếng làng: của chung quý nhất
Đào một cái giếng tốt không dễ: phải tìm đúng mạch nước, đào sâu, kè thành cho khỏi sụt. Vì vậy nhiều làng chỉ có một vài giếng chung, và giếng được coi là tài sản của cả cộng đồng. Có những giếng gắn với đình, chùa, coi như một phần không gian thiêng của làng.
Giếng trông thế nào
- Thành giếng: xây gạch, đá ong, hoặc ghép bằng những vòng sành. Vùng Sơn Tây, Hà Nội có nhiều giếng đá ong, như giếng cổ ở làng Đường Lâm.
- Bậc xuống: một số giếng làm bậc đá để người xuống gần mặt nước múc.
- Sân giếng: lát gạch quanh miệng giếng, có rãnh thoát nước để nước bẩn không chảy ngược vào.
- Gàu múc: gàu mo cau, gàu tôn buộc dây, hoặc cần vọt — một cây sào có đối trọng để kéo gàu lên nhẹ tay.
Lệ giữ giếng
Nhiều hương ước có điều khoản riêng về giếng: cấm giặt giũ, tắm rửa ngay tại giếng; cấm thả trâu bò đến gần; cấm vứt rác. Có làng định kỳ "tát giếng" — tát cạn, vét bùn — vào một dịp trong năm, cả làng cùng làm. Người làm bẩn giếng bị làng phạt. Giữ giếng là giữ nước ăn cho cả làng, nên đây là một trong những lệ được tôn trọng nhất.
Ao làng: nước dùng hằng ngày
Gần như nhà nào ở đồng bằng Bắc Bộ cũng có ao, và làng có ao chung, thường trước đình hay đầu làng. Ao có nhiều việc:
- Tắm giặt, rửa rau, vo gạo: cầu ao làm bằng tấm gỗ hay phiến đá thò xuống mặt nước.
- Nuôi cá, thả bèo: bèo cho lợn, cá cho bữa ăn, thu hoạch vào dịp tát ao cuối năm.
- Tưới rau, trữ nước: mùa khô, ao giữ nước cho vườn.
- Lấy đất đắp nền nhà: đào ao lấy đất tôn nền; "ao – vườn – nhà" là bố cục quen của nhà quê.
Câu "Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn" cho thấy ao gắn với tình quê đến mức nào. Ao trước đình còn có ý nghĩa phong thuỷ: mặt nước phía trước được coi là nơi tụ khí, tốt cho làng.
Nước mưa: nguồn nước sạch nhất
Ở nhiều vùng, nhất là nơi nước giếng bị phèn, nhiễm mặn, nước mưa là nước ăn chính. Nhà khá giả xây bể chứa nước mưa, hứng từ mái ngói qua máng; nhà nghèo dùng chum vại, đặt dưới mái hiên. Có nhà buộc một tàu lá cau hay máng tre dưới thân cây cau để hứng nước theo thân cây chảy xuống.
Người xưa có mẹo làm trong nước: đánh phèn chua vào chum cho cặn lắng xuống; để nước lâu cho lắng; đun sôi trước khi uống. Đun nước uống chè xanh, nước vối hằng ngày, vô tình là một cách diệt khuẩn hữu hiệu.
Bảng so sánh ba nguồn nước
| Nguồn | Dùng vào việc gì | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Giếng làng | Nước ăn, nấu cơm, pha chè | Mát, khá sạch nếu giữ tốt | Ít giếng, phải gánh xa; có nơi nhiễm phèn |
| Nước mưa | Nước uống, nấu ăn | Trong, ngọt | Phụ thuộc mùa; phải có bể, chum; dễ sinh lăng quăng nếu không đậy |
| Ao làng, ao nhà | Tắm giặt, rửa, tưới, nuôi cá | Có sẵn, nhiều nước | Dễ ô nhiễm; không an toàn để uống |
Nước và dịch bệnh
Mặt trái của ao làng là vệ sinh. Ao vừa là chỗ rửa rau, vừa là chỗ tắm giặt, có nơi cạnh chuồng lợn, nhà xí. Khi nước ao bẩn mà người ta lỡ dùng để rửa đồ ăn hay uống, dịch bệnh đường ruột dễ bùng lên. Các trận dịch tả (dân gian gọi "thổ tả") từng làm chết nhiều người ở Bắc Kỳ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20; giới y tế thời ấy đã chỉ ra liên hệ với nguồn nước bẩn.
Người xưa không biết vi khuẩn, nhưng kinh nghiệm đã dạy họ phân biệt: nước ăn lấy ở giếng, ở chum nước mưa; nước ao để rửa giặt. Lệ cấm giặt ở giếng, cấm làm bẩn nguồn nước chung chính là thứ "vệ sinh công cộng" bằng tục lệ.
Giếng và ao trong văn hoá
Giếng làng là chỗ hẹn hò của trai gái: con gái ra giếng gánh nước, con trai đứng chờ. Ca dao có nhiều câu mở đầu bằng "giếng" và "gàu", như câu hò kéo nước của đôi trai gái. Cảnh "tát nước đầu đình" đi vào ca dao vì đó là nơi làm việc chung, gặp nhau chung.
Giếng còn đi vào truyền thuyết. Ở khu di tích Cổ Loa (Hà Nội) có giếng Ngọc gắn với chuyện Mỵ Châu – Trọng Thuỷ: tương truyền Trọng Thuỷ trầm mình ở giếng này, và người xưa tin rằng ngọc trai đem rửa bằng nước giếng thì sáng hơn. Đây là truyền thuyết, không phải sử, nhưng cho thấy người Việt gửi vào cái giếng cả những chuyện tình, chuyện oan, chuyện hối hận.
Có nơi còn giữ tục lấy nước giếng làng vào đêm giao thừa hay sáng mồng một để cúng và để "lấy may" đầu năm. Tục lệ khác nhau từng vùng, nhưng điểm chung là coi nước giếng làng như một thứ lộc chung của cộng đồng.
Ao làng gắn với tuổi thơ: tắm ao, câu cá, thả thuyền giấy, hái sen. Nhưng ao cũng là nỗi lo: trẻ con chết đuối ở ao làng là chuyện không hiếm ngày xưa, và đến nay vẫn còn.
Góc nhìn hôm nay: giếng cổ còn lại và nước sạch
Nhiều giếng cổ vẫn còn và được giữ như di tích:
- Làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội): giếng đá ong, ao làng, đình Mông Phụ còn giữ khá nguyên cảnh làng xưa.
- Giếng chùa, giếng đình ở nhiều làng đồng bằng: vẫn được làm lễ, giữ sạch, có nơi vẫn còn nước dùng.
- Ở Huế, Quảng Trị, Quảng Nam có những giếng cổ xây đá, giếng Chăm còn dùng được nước.
Những điều nên giữ hôm nay:
- Uống nước đã qua xử lý — nước máy, nước đun sôi, nước lọc đạt chuẩn. Nước giếng khoan, giếng đào nên xét nghiệm trước khi dùng uống.
- Đậy kín chum vại, bể chứa để không sinh lăng quăng (bọ gậy), phòng sốt xuất huyết.
- Rào ao, dạy trẻ biết bơi và không cho trẻ nhỏ ra ao một mình. Gặp người đuối nước, hô hoán, ném vật nổi, gọi 115.
Muốn hình dung sâu hơn, có thể đọc Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, phần ghi chép về làng; và đến Đường Lâm một buổi sáng sớm, đi bộ qua các ngõ đá ong ra giếng làng.
Câu hỏi thường gặp
Người xưa lấy nước ăn ở đâu?
Ở làng quê Bắc Bộ, nước ăn chủ yếu lấy từ giếng làng và nước mưa hứng vào chum, bể. Nước ao dùng để tắm giặt, rửa ráy, tưới rau, nuôi cá. Người xưa đánh phèn chua cho nước trong và đun sôi trước khi uống.
Vì sao làng xưa có lệ cấm giặt ở giếng?
Giếng là nguồn nước ăn chung của cả làng, đào được không dễ. Lệ cấm giặt giũ, tắm rửa, thả trâu bò gần giếng là cách giữ sạch nguồn nước. Người làm bẩn giếng có thể bị làng phạt.
"Ta về ta tắm ao ta" nghĩa là gì?
Câu ca dao đầy đủ là "Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn". Nó nói lòng gắn bó với quê hương: cái của mình dù không hoàn hảo vẫn quý hơn cái của người. Hình ảnh ao làng được chọn vì nó gần gũi với mọi người dân quê.
Giếng đá ong ở đâu?
Giếng đá ong phổ biến ở vùng Sơn Tây, Hà Nội, nơi có nhiều đá ong. Làng cổ Đường Lâm còn giữ những giếng đá ong cùng ao làng, đình làng khá nguyên vẹn.
