Ông mõ là ai: người gõ mõ rao việc làng ở thôn quê Bắc Bộ xưa

Ông mõ là người làm việc vặt chung cho cả làng ở thôn quê Bắc Bộ xưa: cầm cái mõ đi rao khi làng có việc (họp, tế lễ, đóng thuế, đắp đê, báo cướp, báo lụt), sai vặt cho các cụ trong ngày hội, dọn cỗ, chuyển giấy tờ. Đổi lại, mõ được làng cho chút ruộng hoặc thóc, được phần ăn trong các bữa cỗ. Nghề mõ cần cho làng nhưng lại bị coi là hạng thấp nhất trong làng — một nghịch lý nói nhiều về cách làng xưa xếp người.

Cái mõ và tiếng rao

Mõ là ống tre hay khúc gỗ khoét rỗng, gõ vào phát ra tiếng "cốc cốc" vang xa. Ông mõ đi từ đầu làng đến cuối làng, gõ một hồi mõ cho người ta chú ý rồi rao to nội dung việc cần báo. Tiếng mõ ban đêm còn là tín hiệu khẩn: gõ dồn dập là báo động, ai nghe thấy cũng phải ra.

Nội dung rao thường là:

• Làng họp ở đình, ai phải có mặt.
• Ngày tế thần, ngày vào đám, ngày rước.
• Kỳ đóng thuế, đóng sưu, nộp thóc.
• Huy động người đi đắp đê, hộ đê khi nước lên.
• Lệnh từ quan trên truyền về, cần cả làng biết.
• Tìm người, tìm trâu lạc.

Mỗi vùng có kiểu rao riêng, thường mở đầu bằng một tiếng gọi cả làng rồi mới nói việc. Không có văn bản chuẩn nào; đó là lời nói miệng, nên người viết sau này khi dựng lại "lời rao của mõ" chỉ là phỏng theo.

Việc của mõ trong làng

Ngoài rao, ông mõ làm đủ thứ việc không ai muốn nhận:

• Hầu việc đình đám: quét dọn đình, bày cỗ, khiêng đồ tế, bưng mâm.
• Đưa giấy, đưa tin: chuyển giấy tờ giữa các chức dịch trong làng, mời người đến đình.
• Báo tin hiếu hỉ: đi báo tin đám ma, đám cưới theo lệ làng.
• Theo hầu: đi theo chức dịch khi có việc công.

Cách làng xếp chức việc, ai là tiên chỉ, ai là lý trưởng, ai ngồi chiếu nào, là đề tài riêng ở wiki khác trong hệ. Ở đây chỉ cần biết: mõ là người đứng ngoài cùng của bộ máy làng, nhận lệnh của mọi người mà không ra lệnh cho ai.

Một ngày hội làng nhìn từ chỗ ông mõ

Muốn thấy mõ bận đến đâu, hãy hình dung một kỳ tế thần ở đình. Mấy hôm trước, mõ đi rao ngày vào đám, nhắc các nhà đến lượt sửa lễ. Sáng hôm tế, mõ ra đình từ sớm quét sân, trải chiếu, khiêng hòm đồ tế, gánh nước. Khi các cụ vào tế, mõ đứng ngoài hiên chờ sai: thiếu trầu thì đi lấy trầu, thiếu nước thì đi đun nước, có khách làng bên tới thì chạy vào báo.

Đến lúc ăn cỗ, các mâm được bày theo thứ bậc trong đình; mõ bưng mâm, rót rượu, rồi ngồi ăn sau cùng, ở chỗ ngoài cùng. Cỗ xong, mõ dọn dẹp, rửa bát, cất đồ. Nhà nào có phần biếu mà vắng mặt, mõ mang phần đến tận nhà — và được nhà ấy cho vài đồng.

Một ngày hội, ai cũng vui, nhưng người làm nhiều nhất lại là người ít được nhìn thấy nhất. Đọc các ghi chép phong tục đầu thế kỷ 20, sẽ gặp lại hình ảnh này nhiều lần: mõ có mặt ở mọi việc của làng mà không có chỗ trong sổ sách của làng.

Mõ được trả công thế nào

Làng không trả lương bằng tiền mà trả theo kiểu làng:

• Ruộng mõ: ở nhiều làng, mõ được cấy một mảnh ruộng công để lấy hoa lợi.
• Thóc mõ: mỗi mùa, các nhà góp cho mõ một ít thóc.
• Phần cỗ: trong các bữa cỗ làng, mõ được phần ăn, thường là phần còn lại, phần thừa.
• Tiền thưởng: khi nhà nào có việc hiếu hỉ, mõ đi báo tin được cho chút tiền.

Chính chuyện "ăn phần thừa" làm cho chữ mõ mang nghĩa khinh. Trong tiếng Việt, "thằng mõ", "làm mõ" là cách nói rẻ rúng; gọi ai đó là "mõ" là xúc phạm.

Ai phải làm mõ

Không ai muốn làm mõ, nên mỗi làng có cách chọn khác nhau:

• Người nghèo, người ngụ cư: người không có ruộng, người từ nơi khác đến, cần cái ăn nên nhận việc.
• Cha truyền con nối: có làng coi mõ là một "dòng" — nhà nào đã làm mõ thì đời sau khó thoát.
• Làm thay, làm thuê: có nơi mõ là một việc được giao luân phiên hay bán thầu, và người được giao có thể thuê người khác làm.

Cách nào thì cái tiếng "mõ" cũng bám theo người làm, theo cả con cháu. Đây là một trong những bất công nhỏ mà ai đọc kỹ đời sống làng xưa đều thấy: một việc cần cho cả làng lại bị chính làng coi khinh.

Ông mõ trong văn chương và sân khấu

Văn học hiện thực đầu thế kỷ 20 tả mõ khá kỹ. Ngô Tất Tố trong Việc làng (phóng sự viết khoảng năm 1940) ghi lại nhiều hủ tục, trong đó có cảnh làng sai bảo, coi rẻ người làm mõ. Nhiều truyện ngắn thời ấy có nhân vật mõ như một chứng nhân của mọi chuyện trong làng.

Trên sân khấu chèo, những nhân vật thấp cổ bé họng của làng — người ở, người hầu, kẻ chạy việc như mõ — thường do diễn viên hề đảm nhận. Họ xuất hiện để chọc cười, nhưng nhiều khi tiếng cười lại chĩa vào chính kẻ có quyền: người "ngây ngô" nói toạc ra cái mà người khác không dám nói. Đó là một kiểu công lý bằng tiếng cười, rất quen trong chèo cổ: người thấp nhất làng lại là người nói thật nhất.

Cái nhìn hôm nay về ông mõ

Hình ảnh ông mõ đã biến mất cùng bộ máy làng xã cũ. Nhưng câu chuyện của mõ còn đáng nghĩ:

• Việc nào cũng có giá trị: rao tin, dọn dẹp, chạy việc là những việc cả cộng đồng cần. Coi thường người làm việc ấy là bất công.
• Thông tin là quyền lực: người cầm mõ biết mọi việc làng, nhưng không có quyền gì. Ai nắm thông tin mà không có tiếng nói thì dễ bị lợi dụng.
• Định kiến di truyền: chuyện "con mõ lại làm mõ" giống nhiều định kiến về nghề, về xuất thân ngày nay — đáng để nhìn lại.

Ở nhiều thôn xóm ngày nay, việc thông báo đã chuyển sang loa phát thanh, tin nhắn, nhóm trò chuyện của khu dân cư. Người đi phát giấy mời họp tổ dân phố, người trông nhà văn hoá thôn — họ làm những việc gần giống mõ xưa, và đáng được trân trọng.

Muốn đọc thêm: Việc làng của Ngô Tất Tố, Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, các nghiên cứu về hương ước và tổ chức làng của Bùi Xuân Đính; xem chèo cổ để thấy vai mõ, vai hề trên sân khấu.