Thầy lang, bà đỡ, thợ cạo: những nghề chăm thân thể người làng xưa

Ở làng Việt xưa, khi chưa có trạm y tế hay hiệu cắt tóc, ba nghề lo cho thân thể người làng là thầy lang (chữa bệnh bằng thuốc nam, thuốc bắc), bà đỡ (đỡ đẻ, chăm mẹ con những ngày đầu) và thợ cạo (cạo đầu, cắt tóc, lấy ráy tai). Họ không có bằng cấp, học nghề bằng cách theo thầy hoặc truyền trong nhà, và được làng tin cậy hay nghi ngại tuỳ vào tay nghề và tấm lòng. Hiểu ba nghề này là hiểu người xưa sinh ra, ốm đau và chăm sóc mình thế nào.

Thầy lang: người chữa bệnh trong làng

"Thầy lang" là cách gọi chung người làm thuốc ở thôn quê. Có hai kiểu chính:

• Thầy thuốc nam: dùng cây cỏ quanh làng — lá, rễ, vỏ cây — sắc, giã, đắp. Nhiều người học từ ông bà, giữ một vài "bài thuốc gia truyền" cho mấy loại bệnh nhất định.
• Thầy thuốc bắc: dùng vị thuốc theo sách y học Trung Hoa, cần đọc chữ Hán, thường ở thị trấn, chợ huyện, có hiệu thuốc riêng.

Thầy lang trong làng thường là người biết chữ, đôi khi là ông đồ kiêm luôn việc thuốc. Họ bắt mạch, xem lưỡi, hỏi bệnh, kê đơn, có khi tự đi hái thuốc. Tiền công không cố định: nhà giàu trả hậu, nhà nghèo trả bằng gà, bằng gạo, hoặc thầy chữa không lấy tiền.

Hai danh y được nhớ nhất

• Tuệ Tĩnh (thế kỷ 14, thời Trần): nhà sư làm thuốc, được coi là người đặt nền cho thuốc nam. Tư tưởng "Nam dược trị Nam nhân" — thuốc nước Nam chữa người nước Nam — thường được gắn với ông. Bộ Nam dược thần hiệu được truyền là của ông, dù văn bản đến nay đã qua nhiều lần chép lại, bổ sung.
• Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1720–1791): danh y thế kỷ 18, tác giả bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh và tập ký Thượng kinh ký sự kể chuyến ông bị triệu ra kinh chữa bệnh cho thế tử phủ chúa Trịnh. Ông nổi tiếng với quan niệm coi nghề y là nghề nhân đức, chữa cho người nghèo trước, không vì tiền.

Hai người này là đỉnh cao. Còn thầy lang ở làng thì có người giỏi thật, có người chỉ biết vài bài. Vì vậy dân gian vừa trọng thầy thuốc, vừa có câu chê "lang băm", "vườn" — người chữa bừa, không có nghề.

Bà đỡ: người đón trẻ vào đời

Ngày xưa, phần lớn phụ nữ sinh con ở nhà. Người giúp là bà đỡ — thường là một phụ nữ lớn tuổi trong làng, có kinh nghiệm, đã đỡ nhiều ca. Dân gian còn gọi là "bà mụ vườn" để phân biệt với nữ hộ sinh được đào tạo về sau.

Việc của bà đỡ không chỉ là lúc sinh. Bà đến từ khi sản phụ trở dạ, giúp sinh, chăm mẹ con những ngày đầu, dặn kiêng cữ. Nhiều tập tục sau sinh của người Việt xưa gắn với bà đỡ:

• Nằm than, nằm lửa: đặt bếp than dưới giường cho sản phụ ấm.
• Kiêng cữ: kiêng gió, kiêng nước lạnh, kiêng người lạ vào nhà; treo một vật trước cửa để báo nhà có người ở cữ.
• Cúng mụ: lễ tạ "mười hai bà mụ" khi trẻ đầy tháng, đầy năm.

Một sự thật nên nói rõ: sinh nở thời xưa rất nguy hiểm. Tỷ lệ mẹ và con tử vong cao, một phần vì thiếu vệ sinh khi đỡ đẻ, một phần vì không có cách xử lý biến chứng. Bệnh uốn ván ở trẻ sơ sinh, do dụng cụ cắt rốn không sạch, là một nguyên nhân lớn mà mãi đến thế kỷ 20, khi có y tế cộng đồng và tiêm phòng, mới giảm mạnh. Nhắc điều này không phải để coi nhẹ bà đỡ — họ làm hết sức với cái họ có — mà để thấy giá trị của y tế hiện đại.

Thợ cạo: người đi qua các làng

Đàn ông Việt xưa để tóc dài, búi tó; trẻ con thường cạo trọc, để chỏm. Vì thế nghề cạo đầu rất cần. Thợ cạo thường gánh một hòm đồ nghề — dao cạo, kéo, lược, cái ráy tai, chậu nước — đi từ làng này sang làng khác, ngồi dưới gốc đa, đầu chợ, hay đến tận nhà.

Việc của thợ cạo:

• Cạo đầu cho trẻ, để chỏm hay để trái đào theo tục.
• Cạo mặt, tỉa râu cho đàn ông.
• Lấy ráy tai — một dịch vụ được ưa chuộng, nhưng cũng dễ gây hại nếu làm mạnh tay.
• Khi phong trào cắt tóc ngắn lan rộng đầu thế kỷ 20, thợ cạo chuyển dần thành thợ cắt tóc.

Ngồi dưới tay thợ cạo, người ta trò chuyện. Thợ cạo đi nhiều làng nên biết nhiều chuyện, như người bán hàng rong, người lái đò. Ghế thợ cạo cũng là một "quán nước" nhỏ của tin tức thôn quê.

So sánh ba nghề

Lòng tin và chữ đức trong nghề

Cả ba nghề đều chạm vào thân thể người khác, nên người làng chọn người làm nghề không chỉ vì tay nghề mà vì đức. Một thầy lang lợi dụng bệnh nhân, một bà đỡ cẩu thả, một thợ cạo làm ẩu — tiếng xấu lan khắp vùng, không ai gọi nữa. Ngược lại, người tận tâm được nhớ nhiều đời, có nơi được làng lập bia, ghi công.

Hải Thượng Lãn Ông để lại những lời răn cho người làm thuốc, đại ý: thấy người bệnh nghèo phải chữa như người giàu, không được đòi hỏi, không được khinh rẻ. Tinh thần ấy là một dạng "hào hiệp" trong nghề: dùng cái mình biết để giúp người yếu, không đặt cái lợi lên trước.

Góc nhìn hôm nay

Bây giờ đã có trạm y tế xã, phường, có bệnh viện, có nữ hộ sinh và bác sĩ được đào tạo. Những điều nên giữ từ chuyện xưa:

• Đi khám khi ốm: đừng tự chữa theo "bài thuốc truyền miệng" khi bệnh nặng, sốt cao, đau kéo dài. Gọi 115 khi cấp cứu.
• Sinh con ở cơ sở y tế và tiêm phòng đầy đủ cho mẹ và bé theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
• Không ngoáy tai bằng vật cứng; ráy tai phần lớn tự thoát ra, có vấn đề thì đến bác sĩ tai mũi họng.
• Thuốc nam, thuốc bắc là một phần di sản; muốn dùng thì đến cơ sở y học cổ truyền có giấy phép và hỏi bác sĩ, không mua thuốc trôi nổi.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác (đã có bản dịch phổ biến), thăm khu tưởng niệm Hải Thượng Lãn Ông ở Hà Tĩnh, đền thờ Tuệ Tĩnh ở Hải Dương cũ (nay thuộc Hải Phòng), và đọc phần tục sinh đẻ, cúng mụ trong Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính.