Nguyễn Đình Chiểu: viết văn để chở đạo lý, mù mắt mà sáng lòng

Nguyễn Đình Chiểu (1822–1888) là nhà thơ lớn nhất của Nam Bộ thế kỷ 19, tác giả Lục Vân Tiên, Ngư Tiều y thuật vấn đáp và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc. Ông bị mù từ năm 27 tuổi, sống bằng nghề dạy học và bốc thuốc, và coi việc viết văn là để "chở đạo" — truyền đạo lý làm người cho dân thường. Năm 2021, UNESCO đưa kỷ niệm 200 năm sinh của ông vào danh sách các ngày kỷ niệm mà tổ chức này cùng tham gia.

Bài này kể đời ông và cách ông nghĩ về văn chương; nội dung truyện Lục Vân Tiên có bài riêng trong cùng danh mục.

Đời Nguyễn Đình Chiểu qua các mốc

• 1822: sinh ở làng Tân Thới, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định (nay thuộc TP. Hồ Chí Minh). Cha là Nguyễn Đình Huy, người gốc Thừa Thiên, làm thư lại dưới quyền Tổng trấn Gia Định Lê Văn Duyệt; mẹ là người Gia Định.
• 1833: biến động ở thành Gia Định sau khi Lê Văn Duyệt mất khiến cha ông bỏ về Huế và bị cách chức. Cậu bé Chiểu được gửi ra Huế học.
• 1843: đỗ tú tài ở trường thi Gia Định, vì thế dân gian quen gọi ông là "cụ Đồ Chiểu" hay "ông Tú".
• 1846–1849: ra Huế học, chuẩn bị thi Hội. Năm 1849, sắp vào thi thì nghe tin mẹ mất ở quê. Ông bỏ thi về chịu tang; dọc đường đau buồn, lại ốm nặng, hai mắt bị mù.
• Đầu thập niên 1850: về Gia Định, mở trường dạy học, học và hành nghề thuốc. Gia đình nhà gái đã hứa hôn thấy ông mù thì bội ước. Ông viết Lục Vân Tiên trong khoảng thời gian này.
• 1859–1862: Pháp đánh chiếm Gia Định, ông về quê vợ ở Cần Giuộc, rồi sau khi ba tỉnh miền Đông bị chiếm thì chuyển về Ba Tri (Bến Tre).
• 1861: viết Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc.
• 1888: mất ở Ba Tri. Tương truyền ngày đưa tang, cánh đồng Ba Tri trắng khăn tang của học trò và dân quanh vùng.

"Văn chở đạo": ông viết để làm gì

"Văn dĩ tải đạo" (văn để chở đạo) là quan niệm của Nho học, gắn với nhà triết học đời Tống Chu Đôn Di. Với nhiều người, câu này dễ thành khẩu hiệu sáo. Nguyễn Đình Chiểu thì sống đúng như vậy. Hai câu thơ thường được dẫn để tóm tắt quan niệm văn chương của ông:

Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm / Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà.

Ngòi bút là con thuyền chở đạo lý, chở bao nhiêu cũng không đầy; ngòi bút cũng là vũ khí chống kẻ gian, dùng bao nhiêu cũng không cùn. Văn chương với ông không phải để khoe chữ hay để giải trí, mà là để dạy người ta sống tử tế và chỉ mặt điều xấu.

Điều đặc biệt là "đạo" của ông không chỉ dành cho kẻ sĩ. Ông viết bằng chữ Nôm, bằng thể lục bát, bằng lời thơ mộc mạc, để người nông dân, người chèo ghe, người bán chợ cũng nghe hiểu và thuộc. Lục Vân Tiên được "nói thơ" khắp Nam Bộ chính vì thế.

Ba tác phẩm, ba khía cạnh của chữ nghĩa

Ngư Tiều y thuật vấn đáp: nghề thuốc là nghề nhân nghĩa

Đây là tác phẩm ít người đọc hơn nhưng rất đặc sắc. Truyện kể hai nhân vật — người đánh cá (Ngư) và người đốn củi (Tiều) — cùng đi học thuốc, qua đó tác giả trình bày hiểu biết y học cổ truyền và đặc biệt là y đức. Người thầy thuốc, theo ông, phải giữ lòng nhân, không phân biệt giàu nghèo, không lợi dụng bệnh tật của người khác để làm giàu, và giữ khí tiết trước thời cuộc. Bản thân ông bốc thuốc cho dân nghèo nhiều năm, nên những trang này mang trải nghiệm thật.

Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc: lần đầu nông dân thành người anh hùng

Văn tế này được viết để tế những người dân Cần Giuộc tử nạn khi đứng lên chống quân Pháp năm 1861. Điều làm bài văn trở thành kiệt tác là cách ông tả người anh hùng: không phải tướng lĩnh, mà là người nông dân. Bài mở bằng hình ảnh "cui cút làm ăn; toan lo nghèo khó" — những con người chỉ biết ruộng trâu, chưa từng cầm súng. Và ông nhấn mạnh họ:

Chẳng phải quân cơ quân vệ, theo dòng ở lính diễn binh; chẳng qua là dân ấp dân lân, mến nghĩa làm quân chiêu mộ.

"Mến nghĩa" — hai chữ ấy tóm gọn cả bài. Nhiều nhà nghiên cứu nhận định đây là lần đầu tiên trong văn học viết Việt Nam, người nông dân được dựng thành hình tượng anh hùng một cách trang trọng như vậy.

Khí tiết: người mù không chịu khuất

Điều làm hậu thế kính trọng Nguyễn Đình Chiểu không chỉ là văn mà là cách sống. Sau khi Nam Kỳ bị chiếm, chính quyền thực dân nhiều lần tìm cách lôi kéo ông. Tương truyền có viên quan Pháp đến thăm, ngỏ ý trả lại ruộng đất cho gia đình ông; ông từ chối, ý rằng đất nước chung đã mất thì đất riêng còn nghĩa lý gì. Ông cũng không dùng đồ của người Pháp, sống thanh bần ở Ba Tri đến cuối đời.

Ông có liên hệ, trao đổi với các thủ lĩnh kháng chiến ở Nam Kỳ, và viết văn tế, thơ điếu cho họ. Với một người mù, ngòi bút — hay đúng hơn là lời đọc cho học trò chép — là cách duy nhất để tham gia.

Đọc Nguyễn Đình Chiểu cho đúng

Có hai điều nên lưu ý khi tìm hiểu ông:

• Văn bản: Nguyễn Đình Chiểu bị mù, tác phẩm được đọc cho người khác chép, lại lưu hành bằng chữ Nôm và truyền miệng. Vì thế các bản Lục Vân Tiên và các tác phẩm khác có nhiều dị bản. Từ cuối thế kỷ 19, Lục Vân Tiên đã được phiên ra chữ quốc ngữ, trong đó có bản của Trương Vĩnh Ký. Khi trích dẫn, nên dùng bản có khảo đính của các nhà nghiên cứu.
• Tư tưởng: ông là nhà Nho, đạo lý của ông là trung, hiếu, tiết, nghĩa theo khuôn Nho giáo. Có những quan niệm (chẳng hạn về phụ nữ, về các tôn giáo khác) mà người đọc hôm nay cần đặt vào bối cảnh thế kỷ 19, không nên đọc như bài học áp dụng nguyên xi.

Năm 1963, nhân 75 năm ngày mất của ông, bài viết "Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc" của Phạm Văn Đồng ra đời và về sau được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn — nhiều thế hệ học sinh biết đến ông qua bài này.

Góc nhìn hôm nay: còn gì để học

Nguyễn Đình Chiểu cho thấy một con người có thể mất rất nhiều — đôi mắt, con đường khoa cử, hôn ước, quê hương — mà vẫn sống có ích và giữ được phẩm giá. Bài học từ ông không cần phải lớn lao:

• Làm nghề nào thì giữ đạo đức của nghề ấy — như ông với nghề thuốc, nghề dạy.
• Viết, nói để giúp người khác hiểu điều đúng, bằng ngôn ngữ họ hiểu được.
• Nhìn thấy phẩm giá của những người bình thường, như ông đã thấy ở người nông dân Cần Giuộc.

Muốn tìm hiểu thêm: khu di tích mộ và đền thờ Nguyễn Đình Chiểu ở Ba Tri (Bến Tre cũ, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long) có nhà trưng bày về cuộc đời ông, ngày giỗ hằng năm có đông người về dâng hương. Về sách, nên tìm tuyển tập Nguyễn Đình Chiểu có chú giải, và các công trình nghiên cứu về ông trong các bộ văn học sử Việt Nam thế kỷ 19.