Hội đấu thương ngựa joust thời Trung cổ: luật chơi, điểm và tai nạn

Đấu thương ngựa (joust) là cuộc thi giữa hai hiệp sĩ cưỡi ngựa mặc giáp, cầm giáo dài lao về phía nhau, ghi điểm bằng cách đâm gãy giáo vào khiên hoặc giáp đối thủ, hoặc làm đối thủ ngã ngựa. Nó là một phần của các hội đấu (tournament) thời Trung cổ, vốn bắt đầu từ thế kỷ 11–12 như những trận giả chiến hỗn loạn giữa hai nhóm, rồi dần trở thành màn trình diễn có luật lệ, có hàng rào ngăn và khán đài trong thế kỷ 15–16.

Hội đấu và đấu thương: hai thứ khác nhau

Người ta hay dùng lẫn hai từ, nhưng thời Trung cổ chúng chỉ hai loại hình khác nhau:

Về sau, chữ "tournament" được dùng cho cả sự kiện lớn, trong đó đấu thương là một tiết mục, bên cạnh đấu kiếm bộ, đấu theo nhóm và các nghi lễ.

Hội đấu thời đầu: trận giả chiến và tiền chuộc

Hội đấu thế kỷ 12 gần giống một trận đánh thật. Hai phe hiệp sĩ gặp nhau trên một vùng quê rộng, xung phong, hỗn chiến, đuổi bắt nhau. Mục tiêu không phải giết đối thủ mà bắt sống họ: người bị bắt phải nộp tiền chuộc, có khi bằng chính ngựa và giáp của mình. Với các hiệp sĩ trẻ không có đất, đây là con đường làm giàu. William Marshal, hiệp sĩ Anh nổi tiếng thế kỷ 12, theo cuốn tiểu sử bằng thơ viết sau khi ông mất, đã bắt được hàng trăm hiệp sĩ trong các hội đấu.

Vì nguy hiểm và gây náo loạn, hội đấu bị nhiều phía chống đối. Giáo hội nhiều lần ra lệnh cấm – một mốc thường được nhắc là công đồng Clermont năm 1130 – và có lúc từ chối chôn cất theo nghi lễ cho người tử nạn khi tham gia. Các vua chúa cũng lo hội đấu là nơi quý tộc tụ tập, kết bè phái. Ở Anh, vua Richard I năm 1194 cho phép tổ chức hội đấu nhưng chỉ ở năm địa điểm được cấp phép và phải nộp phí. Lệnh cấm của Giáo hội cuối cùng được bãi bỏ đầu thế kỷ 14, khi thực tế đã chứng tỏ không ai ngăn nổi.

Đấu thương: luật lệ và cách tính điểm

Từ thế kỷ 14, đấu thương một đối một ngày càng được ưa chuộng vì dễ xem, dễ phân thắng thua, và cho mỗi hiệp sĩ cơ hội tỏa sáng riêng.

Giáo chiến và giáo lễ

Có hai loại đấu:

• Đấu bằng vũ khí chiến (tiếng Pháp à outrance): giáo nhọn thật, thường gắn với thách đấu giải quyết thù hận hoặc danh dự giữa những người thuộc hai phe đối địch. Loại này nguy hiểm và ít gặp hơn.
• Đấu bằng vũ khí lễ (à plaisance): đầu giáo được thay bằng một chụp tù hình vương miện có vài mấu (coronel), giúp giáo bám vào khiên mà không xuyên thủng. Thân giáo thường làm dễ gãy, nên giáo gãy tan là dấu hiệu một cú đánh tốt.

Hàng rào ở giữa

Khoảng đầu thế kỷ 15, người ta bắt đầu dựng một hàng rào gỗ (tilt) chạy dọc giữa đường đua. Hai kỵ sĩ phi ngựa ở hai bên hàng rào, nên ngựa không đâm sầm vào nhau, giáo chạm nhau theo góc chéo. Hàng rào làm đấu thương an toàn hơn và đẹp mắt hơn.

Ghi điểm

Luật mỗi nơi một khác, nhưng thường tính điểm cao khi:

• Đánh gãy giáo vào đối thủ, nhất là vào mũ sắt hoặc phần ngực.
• Làm đối thủ ngã ngựa (thường là cú đẹp nhất).
• Đánh trúng nhiều lần trong các lượt quy định.

Và bị trừ điểm khi đánh trúng ngựa của đối phương, đánh vào hàng rào hoặc đánh vào chỗ cấm. Ở nước Anh thời Tudor còn giữ được những tờ ghi điểm (jousting cheques) do các sứ quan ghi lại, cho thấy đấu thương đã thành một môn có hệ thống thống kê đàng hoàng.

Đấu thương như lễ hội và sân khấu

Thế kỷ 15–16, hội đấu trở thành những lễ hội lớn của triều đình. Có khán đài cho các bà, các cô; có sứ quan (herald) giới thiệu từng hiệp sĩ qua huy hiệu trên khiên; có trang trí, âm nhạc, yến tiệc. Các hiệp sĩ có khi đóng vai nhân vật trong truyện Arthur hoặc dựng cả câu chuyện để mở màn.

Một kiểu đặc biệt là pas d'armes ("giữ lối đi"): một hoặc vài hiệp sĩ tuyên bố giữ một cây cầu, một con đường trong một thời gian và thách mọi hiệp sĩ đi qua phải giao đấu. Nổi tiếng nhất là cuộc "Giữ cầu danh dự" (Passo Honroso) năm 1434 ở cầu Hospital de Órbigo (Tây Ban Nha), do hiệp sĩ Suero de Quiñones và các bạn tổ chức, kéo dài hàng tuần. Thị trấn ở đó đến nay vẫn tổ chức lễ hội tái hiện.

Những tai nạn đi vào sử sách

Dù có hàng rào và giáo lễ, đấu thương vẫn là môn nguy hiểm. Hai sự kiện thường được nhắc:

• Năm 1536, vua Henry VIII nước Anh ngã ngựa nặng trong một cuộc đấu, bị bất tỉnh một thời gian. Một số sử gia cho rằng chấn thương này ảnh hưởng tới sức khoẻ và tính khí của ông về sau, nhưng điều đó vẫn còn tranh luận.
• Năm 1559, vua Henri II nước Pháp bị thương nặng ở mắt khi đấu thương trong lễ cưới hoàng gia và qua đời ít ngày sau. Sự kiện này góp phần làm giới quý tộc Pháp quay lưng với đấu thương.

Cùng với vũ khí thay đổi và hiệp sĩ không còn trên chiến trường, từ cuối thế kỷ 16 đấu thương thưa dần, nhường chỗ cho các cuộc trình diễn cưỡi ngựa an toàn hơn như đâm vòng (dùng giáo xỏ một chiếc vòng treo).

Góc nhìn hôm nay: đấu thương còn sống ở đâu?

Đấu thương không biến mất hẳn. Ở bang Maryland (Mỹ), môn đâm vòng bằng giáo (ring jousting) – kỵ sĩ phi ngựa và xỏ giáo qua những chiếc vòng nhỏ treo cao – được công nhận là môn thể thao chính thức của bang từ năm 1962. Ở châu Âu, các nhóm tái hiện lịch sử và các lễ hội Trung cổ thường có màn đấu thương biểu diễn; một số nhóm còn thi đấu thật với giáp phục chế theo luật an toàn hiện đại.

Muốn xem giáp đấu thương thật, Royal Armouries (Leeds, Anh) và Wallace Collection (London) có những bộ giáp chuyên dùng cho đấu thương, dày hơn và nặng hơn giáp chiến, với phần vai trái được gia cố – nơi giáo đối phương thường chạm vào. Sách của sử gia Richard Barber và Juliet Barker về hội đấu là tài liệu nghiêm túc cho người muốn đọc kỹ.