Con đường thường thấy để trở thành hiệp sĩ thời Trung cổ có ba chặng: làm thị đồng (page) từ khoảng 7 tuổi trong nhà một lãnh chúa, lên làm cận vệ (squire) khoảng 14 tuổi để theo hầu một hiệp sĩ, rồi được phong tước khoảng 21 tuổi bằng nghi lễ gọi là dubbing hay accolade. Các mốc tuổi này chỉ là thông lệ, khác nhau theo nơi, theo thời và theo gia cảnh; nhiều người làm cận vệ suốt đời mà không bao giờ được phong.
Ba chặng đường: bảng tóm tắt
| Chặng | Tuổi thường gặp | Học gì, làm gì |
|---|---|---|
| Thị đồng (page) | khoảng 7 – 14 | Phục vụ bàn ăn, đưa tin, học phép lịch sự, cưỡi ngựa cơ bản, có khi học đọc, học nhạc |
| Cận vệ (squire) | khoảng 14 – 21 | Chăm ngựa và giáp cho hiệp sĩ, tập võ nghệ, theo ra trận, theo đi hội đấu |
| Hiệp sĩ (knight) | từ khoảng 21 | Được phong qua nghi lễ, nhận nghĩa vụ với lãnh chúa, có quyền mang danh hiệu và huy hiệu |
Chặng một: thị đồng trong lâu đài người khác
Con trai các gia đình hiệp sĩ, quý tộc thường không được nuôi dạy ở nhà mình. Khoảng 7 tuổi, cậu bé được gửi tới lâu đài của một lãnh chúa – có khi là người họ hàng, có khi là chủ của cha mình. Gửi con đi như vậy vừa để con học phép tắc ở nơi quyền quý hơn, vừa để kết nối hai gia đình.
Thị đồng làm những việc phục vụ: dọn bàn, rót rượu, đưa tin trong lâu đài, theo hầu các bà các cô trong nhà lãnh chúa. Qua đó cậu học cách đi đứng, cách nói chuyện, cách ứng xử ở chốn đông người – thứ mà thời ấy gọi là phép lịch sự cung đình. Cậu cũng bắt đầu tập cưỡi ngựa, tập với kiếm gỗ, có khi học đọc, học hát, học chơi một nhạc cụ. Mức độ học chữ khác nhau rất nhiều: không phải hiệp sĩ nào cũng biết đọc.
Chặng hai: cận vệ – học việc bên cạnh hiệp sĩ
Khoảng 14 tuổi, thị đồng lên làm cận vệ. Tiếng Anh gọi là squire, từ tiếng Pháp cổ esquier, gốc Latinh scutarius nghĩa là "người mang khiên". Cái tên đã nói rõ công việc: cậu theo một hiệp sĩ cụ thể và lo mọi thứ cho người đó.
- Chăm ngựa: cho ăn, chải lông, đóng yên, dắt ngựa chiến ra khi cần.
- Lo giáp và vũ khí: lau chùi, tra dầu cho áo lưới sắt khỏi gỉ, giúp hiệp sĩ mặc giáp – việc không thể tự làm một mình với giáp tấm.
- Theo ra trận: đứng sau, đưa ngựa mới, vũ khí mới, giúp chủ khi bị ngã ngựa. Cận vệ không phải người đứng ngoài: nhiều khi họ cũng phải chiến đấu.
- Tập luyện: tập giáo với hình nộm xoay (quintain), tập kiếm, tập cưỡi ngựa mặc giáp, săn bắn.
Mối quan hệ giữa cận vệ và hiệp sĩ gần giống thầy – trò trong nghề thủ công. Cậu học bằng cách làm cùng, nhìn người đi trước, và danh tiếng của thầy có ảnh hưởng lớn tới tương lai của trò.
Chặng ba: lễ phong hiệp sĩ
Lễ phong hiệp sĩ thay đổi nhiều qua các thế kỷ. Thời đầu nó khá đơn giản; từ thế kỷ 12–13, dưới ảnh hưởng của Giáo hội, nó trở nên trang trọng và mang màu tôn giáo rõ hơn. Một lễ phong đầy đủ thời thịnh có thể gồm các bước:
- Tắm: tắm rửa sạch sẽ như một nghi thức thanh tẩy.
- Đêm canh: người sắp được phong thức trắng đêm cầu nguyện trong nhà nguyện, giáp và vũ khí đặt trên bàn thờ.
- Dự lễ, xưng tội vào sáng hôm sau.
- Đeo đồ hiệp sĩ: được thắt đai kiếm, đeo đôi đinh thúc ngựa (spurs), thường là loại mạ vàng.
- Phong tước: người phong (vua, lãnh chúa hoặc một hiệp sĩ khác) trao kiếm hoặc chạm lên người được phong.
Accolade: từ cú vỗ vào cổ đến cái chạm kiếm
Chữ accolade gốc Latinh nghĩa là "quanh cổ". Ở nhiều nơi thời kỳ đầu, nghi thức chính là một cú vỗ (có khi khá mạnh) vào cổ hoặc vai người được phong, gọi là colée, như một lời nhắc phải nhớ lời thề. Về sau, cú vỗ dần được thay bằng việc chạm nhẹ mặt kiếm lên vai – chính là hình ảnh ta thấy trong lễ phong tước của Hoàng gia Anh ngày nay.
Nghi thức tắm cũng để lại dấu vết: tên của Huân chương Bath (Order of the Bath) ở Anh, lập năm 1725, gợi lại tục tắm trước khi được phong thời Trung cổ.
Phong ngay trên chiến trường
Không phải ai cũng được phong qua lễ lớn. Trước hoặc sau một trận đánh, chỉ huy có thể phong hiệp sĩ cho nhiều cận vệ cùng lúc, chỉ bằng vài lời và một cái chạm kiếm. Phong trước trận để khích lệ tinh thần; phong sau trận để thưởng người lập công.
Cụm từ tiếng Anh "win one's spurs" (giành được đôi đinh thúc ngựa) – nghĩa là chứng tỏ được năng lực lần đầu – gắn với hình ảnh này. Theo biên niên sử của Jean Froissart, trong trận Crécy năm 1346, khi Hoàng tử Edward (sau được gọi là Hoàng tử Đen) bị vây ép, vua Edward III từ chối gửi quân tiếp viện, ý rằng hãy để cậu bé tự giành lấy đôi đinh thúc ngựa của mình. Đây là lời kể của nhà biên niên, nên chi tiết lời nói cần đọc với chút dè dặt.
Không phải ai cũng muốn được phong
Nghe thì lạ, nhưng nhiều cận vệ không bao giờ trở thành hiệp sĩ, và có người còn cố tránh. Lý do là tiền: làm hiệp sĩ phải có ngựa, giáp, người hầu, phải chi tiêu đúng địa vị và gánh nghĩa vụ quân sự, việc hành chính. Từ thế kỷ 13, ở Anh có những người đủ đất đai vẫn ở lại hàng cận vệ cả đời. Năm 1224, triều đình Anh bắt đầu áp dụng lệ buộc người có đất đạt mức thu nhập nhất định phải nhận tước hiệp sĩ hoặc nộp phạt.
Dần dần, chữ "esquire" (cận vệ) tách ra thành một tước vị riêng của tầng lớp quý tộc nhỏ ở Anh. Ngày nay, chữ "Esq." sau tên người trong thư từ tiếng Anh (nhất là với luật sư ở Mỹ) là dấu vết còn sót lại của chặng thứ hai này.
Góc nhìn hôm nay: một mô hình học việc
Bỏ đi phần giáp trụ và chiến trận, con đường thị đồng – cận vệ – hiệp sĩ là một mô hình học việc rất rõ ràng: học phép tắc trước, học nghề bên cạnh người giỏi sau, cuối cùng được cộng đồng công nhận bằng một nghi lễ. Nhiều nghề hôm nay vẫn theo khuôn ấy, từ thợ thủ công tới bác sĩ nội trú.
Muốn xem tận mắt, các bảo tàng giáp trụ lớn như Royal Armouries (Anh) hay Bảo tàng Metropolitan (New York) có trưng bày giáp cỡ nhỏ làm cho thiếu niên quý tộc, cho thấy việc tập luyện bắt đầu từ rất sớm. Sách phổ thông như Knight của Christopher Gravett (bộ sách tranh minh hoạ) phù hợp cả với độc giả trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Muốn làm hiệp sĩ thời Trung cổ phải qua mấy bước?
Thông thường có ba chặng: làm thị đồng từ khoảng 7 tuổi, làm cận vệ từ khoảng 14 tuổi, rồi được phong hiệp sĩ khoảng 21 tuổi. Các mốc tuổi khác nhau theo thời, theo nơi và theo gia cảnh.
Squire là gì?
Squire là cận vệ, người học việc theo hầu một hiệp sĩ: chăm ngựa, lo giáp, theo ra trận và tập võ nghệ. Chữ này gốc Latinh scutarius, nghĩa là người mang khiên.
Accolade là gì?
Accolade là nghi thức trong lễ phong hiệp sĩ. Ban đầu có thể là một cú vỗ vào cổ hoặc vai, về sau thường là chạm mặt kiếm lên vai người được phong, như còn thấy trong lễ phong tước của Hoàng gia Anh.
Thị đồng (page) làm những việc gì?
Thị đồng là cậu bé khoảng 7 đến 14 tuổi sống trong lâu đài một lãnh chúa, làm việc phục vụ như dọn bàn, đưa tin, đồng thời học phép lịch sự, cưỡi ngựa và có khi học chữ, học nhạc.
"Win one's spurs" nghĩa là gì?
Thành ngữ tiếng Anh này nghĩa là lần đầu chứng tỏ được năng lực, giành được sự công nhận. Nó xuất phát từ việc hiệp sĩ được đeo đinh thúc ngựa khi phong tước, và gắn với giai thoại về Hoàng tử Edward trong trận Crécy năm 1346 theo lời Froissart.
