Vua Arthur và các Hiệp sĩ Bàn Tròn là truyền thuyết của người Anh – xứ Wales, được viết thành văn chương qua nhiều thế kỷ: từ vài dòng nhắc đến một chiến binh tên Arthur trong sử ký thế kỷ 9, đến cuốn sử nửa thật nửa hư của Geoffrey xứ Monmouth (khoảng 1136), đến chiếc Bàn Tròn lần đầu xuất hiện trong thơ của Wace (1155), và đỉnh cao là Le Morte d'Arthur của Thomas Malory, in năm 1485. Không có bằng chứng chắc chắn rằng Arthur là một người có thật.
Arthur có thật không?
Đây là câu hỏi được tranh luận nhiều nhất. Câu trả lời ngắn: chưa có bằng chứng đáng tin. Những gì sử liệu cho biết rất ít ỏi:
- Gildas, một tu sĩ người Anh thế kỷ 6, viết về cuộc chiến giữa người Briton và người Saxon, có nhắc trận núi Badon – nhưng không hề nhắc tên Arthur.
- Historia Brittonum (Lịch sử người Briton), soạn khoảng năm 829–830, lần đầu kể Arthur là thủ lĩnh quân sự đánh mười hai trận với người Saxon, trận cuối ở núi Badon.
- Annales Cambriae (Biên niên xứ Wales), soạn khoảng thế kỷ 10, ghi trận Badon và trận Camlann – nơi Arthur và Medraut (Mordred về sau) ngã xuống.
Những nguồn này được viết vài trăm năm sau thời đại mà chúng kể, và đã pha trộn yếu tố truyền thuyết. Vì vậy phần lớn sử gia hiện nay coi Arthur là nhân vật truyền thuyết, có thể được gợi hứng từ một hay nhiều thủ lĩnh người Briton thế kỷ 5–6, nhưng không thể xác định ai.
Arthur được "viết ra" thế nào: các mốc chính
| Thời gian | Tác phẩm, tác giả | Đóng góp |
|---|---|---|
| khoảng 829–830 | Historia Brittonum | Arthur là thủ lĩnh quân sự, mười hai trận đánh |
| khoảng 1136 | Geoffrey xứ Monmouth, Historia Regum Britanniae | Arthur thành vị vua vĩ đại, có Guinevere, Mordred, thanh kiếm Caliburnus, đảo Avalon |
| 1155 | Wace, Roman de Brut (thơ tiếng Pháp) | Lần đầu nhắc tới Bàn Tròn |
| khoảng 1170–1190 | Chrétien de Troyes | Lancelot, chuyện tình với Guinevere, chàng Perceval và Chén Thánh |
| thế kỷ 13 | Chu kỳ Vulgate (văn xuôi tiếng Pháp) | Gom các truyện thành một bộ lớn, thêm Galahad, cuộc tìm Chén Thánh |
| 1485 | Thomas Malory, Le Morte d'Arthur, William Caxton in | Bản tổng hợp tiếng Anh nổi tiếng nhất |
| 1859–1885 | Alfred Tennyson, Idylls of the King | Đưa Arthur thành biểu tượng đạo đức thời Victoria |
| 1958 | T. H. White, The Once and Future King | Bản kể lại hiện đại, nguồn cho nhiều phim, nhạc kịch |
Nhìn bảng sẽ thấy: phần lớn những gì ta biết về Arthur – Bàn Tròn, Lancelot, Chén Thánh – không có trong các nguồn sớm. Chúng được các nhà văn Pháp và Anh thêm vào từ thế kỷ 12 trở đi. Truyền thuyết Arthur là một công trình văn chương nhiều tác giả, kéo dài nhiều thế kỷ.
Bàn Tròn: chiếc bàn không có ghế đầu
Theo Wace, Arthur cho làm Bàn Tròn để các hiệp sĩ khỏi tranh nhau chỗ ngồi: bàn tròn không có đầu, nên không ai ngồi cao hơn ai. Ý tưởng giản dị ấy trở thành một biểu tượng lâu bền – đến nay "hội nghị bàn tròn" vẫn là cách gọi một cuộc họp mà các bên ngang hàng.
Các bản về sau thêm nhiều chi tiết. Trong một số truyện, Bàn Tròn có số chỗ ngồi xác định và mỗi chỗ có tên một hiệp sĩ; có chiếc "Ghế Hiểm" (Siege Perilous) dành riêng cho người hoàn hảo sẽ tìm được Chén Thánh, ai khác ngồi vào sẽ gặp hoạ. Chỉ có Galahad ngồi được.
Chiếc Bàn Tròn ở Winchester
Trong đại sảnh lâu đài Winchester (Anh) có treo một mặt bàn tròn bằng gỗ rất lớn, sơn tên các hiệp sĩ. Nghiên cứu niên đại gỗ cho thấy bàn được làm vào cuối thế kỷ 13, có lẽ dưới thời vua Edward I, người rất mê truyền thuyết Arthur. Lớp sơn hiện nay có từ thời vua Henry VIII, đầu thế kỷ 16. Nó là hiện vật Trung cổ thật, nhưng là chiếc bàn làm theo truyền thuyết, không phải bàn của Arthur.
Lời thề Ngũ Tuần: quy tắc của Bàn Tròn
Trong tác phẩm của Malory có một đoạn được coi như "bộ quy tắc" của Bàn Tròn. Sau một cuộc phiêu lưu mà các hiệp sĩ cư xử không đúng mực, Arthur buộc họ thề và nhắc lại lời thề vào mỗi dịp lễ Ngũ Tuần hằng năm. Nội dung, tóm theo ý:
- Không làm điều bạo ngược, không giết người vô cớ.
- Tránh xa sự phản bội.
- Không tàn nhẫn, ban ơn tha cho người xin tha.
- Luôn giúp đỡ phụ nữ, người gặp hoạn nạn.
- Không đánh nhau vì một lý do sai trái, chỉ vì tình riêng hay của cải.
Đây là văn chương thế kỷ 15, không phải luật thời Trung cổ. Nhưng nó cho thấy người đương thời hình dung một hiệp sĩ lý tưởng phải tự giới hạn sức mạnh của mình thế nào.
Các hiệp sĩ nổi tiếng nhất
| Hiệp sĩ | Nét chính trong truyền thuyết |
|---|---|
| Lancelot | Hiệp sĩ giỏi nhất, nhưng tình yêu với hoàng hậu Guinevere góp phần làm Bàn Tròn tan vỡ |
| Gawain | Cháu Arthur, nổi tiếng lịch thiệp; nhân vật chính bài thơ Sir Gawain và Hiệp sĩ Xanh (cuối thế kỷ 14) |
| Galahad | Con trai Lancelot, hiệp sĩ trong sạch nhất, người tìm được Chén Thánh |
| Perceval | Chàng trai quê mùa trở thành hiệp sĩ, nhân vật chính trong truyện Chén Thánh đầu tiên của Chrétien de Troyes |
| Tristan | Nhân vật của chuyện tình Tristan và Iseult, về sau được ghép vào Bàn Tròn |
| Kay, Bedivere | Những người đồng hành lâu đời nhất của Arthur, có mặt từ các truyện xứ Wales |
| Mordred | Kẻ phản bội, đối đầu với Arthur trong trận Camlann |
Truyền thuyết còn có pháp sư Merlin, người dẫn dắt Arthur thời trẻ; vai trò người thầy ấy là một đề tài riêng. Điều thú vị là kết cục của Bàn Tròn không đến từ kẻ thù bên ngoài, mà từ những rạn nứt bên trong: tình riêng, ghen tuông, phản bội. Malory kể câu chuyện về một lý tưởng sụp đổ vì chính con người.
Thanh kiếm trong đá và thanh kiếm từ hồ
Hai hình ảnh nổi tiếng nhất về Arthur thường bị nhập làm một. Trong truyền thống văn chương Pháp – Anh, cậu bé Arthur chứng minh mình là vua chính danh khi rút được thanh kiếm cắm trong tảng đá, việc mà không hiệp sĩ trưởng thành nào làm được. Còn thanh kiếm Excalibur, trong nhiều bản (như của Malory), lại được Bà chúa Hồ trao cho Arthur sau đó, và cuối đời, khi Arthur bị thương nặng ở trận Camlann, hiệp sĩ Bedivere được lệnh ném trả kiếm xuống hồ. Có những bản khác coi hai thanh kiếm là một. Sự lộn xộn này cho thấy truyền thuyết Arthur không có "bản gốc" duy nhất: mỗi người kể chọn chi tiết theo ý mình.
Ý nghĩa thì khá nhất quán: quyền làm vua không đến từ sức mạnh hay mưu mô, mà từ một dấu hiệu chính danh vượt khỏi tay con người. Khi vua mất, kiếm trở về nơi nó đến.
Góc nhìn hôm nay: đi tìm Arthur ở đâu?
Ở Anh có nhiều địa điểm gắn với truyền thuyết: lâu đài Tintagel trên bờ biển Cornwall, nơi Geoffrey xứ Monmouth cho là Arthur được thụ thai; tu viện Glastonbury, nơi các tu sĩ năm 1191 tuyên bố tìm thấy mộ Arthur và Guinevere – nhiều sử gia cho rằng đây là một cách thu hút khách hành hương để gây quỹ xây lại tu viện sau hoả hoạn; và đại sảnh Winchester với chiếc Bàn Tròn.
Về sách, người mới bắt đầu có thể đọc bản kể lại của T. H. White hoặc các bản tóm lược truyền thuyết Arthur cho thiếu nhi, rồi đọc tiếp bản dịch Le Morte d'Arthur. Người muốn so sánh có thể đặt cạnh truyện Arthur với Thuỷ hử: một bên là hội hiệp sĩ quanh một ông vua, một bên là hội hảo hán nơi núi rừng – cả hai cùng kể chuyện một tập thể nghĩa hiệp tan rã.
Câu hỏi thường gặp
Vua Arthur có thật không?
Chưa có bằng chứng đáng tin rằng Arthur là một người có thật. Các nguồn sớm nhất nhắc tới ông được viết vài trăm năm sau thời đại ông được cho là sống, nên phần lớn sử gia coi Arthur là nhân vật truyền thuyết.
Bàn Tròn của vua Arthur có ý nghĩa gì?
Theo Wace, người đầu tiên nhắc tới Bàn Tròn năm 1155, bàn tròn không có đầu nên không hiệp sĩ nào ngồi cao hơn ai. Nó tượng trưng cho sự ngang hàng giữa các thành viên.
Ai viết Le Morte d'Arthur?
Le Morte d'Arthur do Thomas Malory biên soạn bằng tiếng Anh ở thế kỷ 15, được William Caxton in năm 1485. Đây là bản tổng hợp truyền thuyết Arthur nổi tiếng nhất trong tiếng Anh.
Hiệp sĩ Bàn Tròn gồm những ai?
Những tên tuổi nổi bật gồm Lancelot, Gawain, Galahad, Perceval, Tristan, Kay và Bedivere. Số lượng hiệp sĩ khác nhau tuỳ từng tác phẩm, không có danh sách cố định.
Chiếc Bàn Tròn ở Winchester có phải của vua Arthur không?
Không. Nghiên cứu niên đại cho thấy bàn được làm vào cuối thế kỷ 13, có lẽ thời vua Edward I, và được sơn lại thời Henry VIII. Đó là hiện vật Trung cổ làm theo truyền thuyết.
