Huy hiệu và gia huy hiệp sĩ: cách đọc màu, hình trên tấm khiên

Huy hiệu hiệp sĩ (heraldry) là hệ thống hình vẽ trên khiên do người châu Âu phát triển từ giữa thế kỷ 12, ban đầu để nhận ra nhau khi mũ sắt che kín mặt, về sau thành dấu hiệu cha truyền con nối của một dòng họ – tức gia huy. Muốn "đọc" một tấm khiên, cần biết ba thứ: màu (gồm kim loại, màu và lông thú), hình hình học chia mặt khiên, và các hình vật trang trí như sư tử, đại bàng, hoa huệ. Mỗi huy hiệu có một câu mô tả chuẩn gọi là blazon, viết bằng thứ ngôn ngữ gốc tiếng Pháp cổ.

Vì sao huy hiệu ra đời?

Đầu thế kỷ 12, mũ sắt của hiệp sĩ ngày càng che kín mặt. Trên chiến trường hay trong hội đấu, nhìn bộ giáp thì ai cũng giống ai. Các hiệp sĩ bắt đầu vẽ hình riêng lên khiên để đồng đội, sứ quan và khán giả nhận ra mình. Từ khoảng giữa thế kỷ 12, các hình ấy trở nên ổn định và được truyền cho con cháu.

Một trong những huy hiệu sớm nhất được ghi nhận thuộc về Geoffrey Plantagenet, bá tước xứ Anjou: trên tấm men tráng trang trí mộ ông (làm khoảng những năm 1150–1160), ông cầm tấm khiên xanh lam có những con sư tử vàng. Một biên niên sử chép rằng khi ông được vua Henry I nước Anh phong hiệp sĩ năm 1128, ông được trao tấm khiên có hình sư tử vàng.

Chữ "heraldry" xuất phát từ herald – sứ quan, những người lo tổ chức hội đấu, giới thiệu hiệp sĩ, và vì thế phải thuộc lòng hình trên khiên của từng người. Dần dần, họ trở thành chuyên gia và người quản lý cả hệ thống huy hiệu.

Bảng màu: kim loại, màu và lông thú

Huy hiệu châu Âu dùng một bộ màu rất hạn chế, gọi là tinctures, chia thành ba nhóm:

Quy tắc màu: không đặt kim loại lên kim loại

Quy tắc quan trọng nhất là không đặt kim loại lên kim loại, không đặt màu lên màu. Một con sư tử vàng phải đứng trên nền đỏ, xanh hoặc đen, không được đứng trên nền bạc. Lý do rất thực tế: tương phản mạnh giúp nhìn rõ từ xa, giữa khói bụi chiến trường. Có những ngoại lệ nổi tiếng – huy hiệu của Vương quốc Jerusalem thời Thập tự chinh dùng thập tự vàng trên nền bạc, được giải thích là cố ý phá luật để khẳng định vị thế đặc biệt.

Chia mặt khiên: các hình cơ bản

Mặt khiên thường được chia bằng những dải và đường đơn giản, gọi là ordinaries. Đây là "bảng chữ cái" cơ bản để đọc huy hiệu:

Một điều hay gây nhầm: trong huy hiệu, "phải" và "trái" (dexter và sinister) tính theo người cầm khiên, không theo người nhìn. Vì vậy phía "dexter" (phải) lại nằm bên tay trái người xem.

Hình vật trên khiên: sư tử, đại bàng và hoa huệ

Ngoài các dải, khiên còn có các hình vật trang trí, gọi là charges. Phổ biến nhất là:

• Sư tử: biểu tượng của sức mạnh và vương quyền. Tư thế được gọi tên chính xác: rampant (đứng chồm trên hai chân sau), passant (đang bước đi), guardant (quay mặt nhìn thẳng người xem).
• Đại bàng: thường gắn với các hoàng đế và vùng đất của Đế quốc La Mã Thần thánh.
• Hoa huệ cách điệu (fleur-de-lis): gắn liền với hoàng gia Pháp.
• Các con vật, đồ vật khác: tháp, chìa khoá, sao, lưỡi liềm trăng, cây cối – có khi là "huy hiệu chơi chữ", hình vẽ đọc gần giống tên dòng họ.

Đọc một câu blazon

Huy hiệu được mô tả bằng lời theo trật tự cố định: màu nền trước, rồi các hình, màu của hình. Ví dụ quen thuộc nhất là huy hiệu hoàng gia Anh, có từ thời vua Richard I:

Gules, three lions passant guardant in pale Or

Đọc ra là: nền đỏ, ba con sư tử đang bước, quay mặt nhìn người xem, xếp thành cột dọc, màu vàng. Chỉ một câu ngắn, nhưng một sứ quan đọc lên là bất cứ hoạ sĩ nào cũng vẽ lại được đúng hình. Đó là sức mạnh của blazon: nó là một "ngôn ngữ mã hoá" chính xác, nên huy hiệu có thể ghi trong sổ sách mà không cần hình vẽ.

Dấu phân biệt con thứ

Huy hiệu thuộc về một người, và về nguyên tắc chỉ người đứng đầu dòng họ mới dùng nguyên huy hiệu. Ở Anh, các con trai dùng thêm dấu nhỏ để phân biệt: con trưởng có một dải ngang có răng (label), con thứ hai có hình trăng lưỡi liềm, con thứ ba có hình sao... Hệ thống này có từ cuối thời Trung cổ, dù trên thực tế không phải lúc nào cũng được dùng đều đặn.

Từ tấm khiên tới bộ huy hiệu đầy đủ

Về sau, huy hiệu không chỉ còn là tấm khiên. Một bộ huy hiệu đầy đủ (achievement) có thể gồm: mũ sắt đặt trên khiên, vật trang trí trên đỉnh mũ (crest), dải vải rủ quanh mũ (mantling), hai con vật hoặc người đứng hai bên đỡ khiên (supporters) và một dải ghi khẩu hiệu bên dưới. Chính chiếc "crest" trên đỉnh mũ là nguồn gốc của chữ "gia huy" (family crest) trong tiếng Anh thông dụng, dù giới chuyên môn dùng chữ "coat of arms" cho cả bộ.

Ở Anh, từ năm 1484 có Viện Huy hiệu (College of Arms) do vua Richard III lập, đến nay vẫn là cơ quan cấp và quản lý huy hiệu. Scotland có toà Lord Lyon riêng. Điều này nghĩa là ở Anh, huy hiệu không phải thứ ai muốn vẽ cũng được: nó được cấp cho một người cụ thể.

Góc nhìn hôm nay: huy hiệu quanh ta

Hệ thống huy hiệu Trung cổ vẫn sống quanh ta: trong huy hiệu các trường đại học lâu đời, thành phố châu Âu, câu lạc bộ thể thao, nhãn hiệu thương mại. Nhìn kỹ một logo hình khiên, nhiều khi có thể đọc ra nền màu, hình sư tử đang đứng chồm, dải chéo – đúng các quy tắc từ tám thế kỷ trước. Người Nhật cũng có hệ thống huy hiệu dòng họ riêng gọi là kamon, hình tròn tối giản, phát triển độc lập với châu Âu – một đề tài so sánh thú vị.

Muốn tìm hiểu thêm, các nhà thờ và lâu đài cổ ở Anh, Pháp đầy huy hiệu trên bia mộ, cửa kính màu, trần nhà. Sách nhập môn như A Complete Guide to Heraldry của A. C. Fox-Davies (1909) là tài liệu cổ điển; các bản hướng dẫn hiện đại về heraldry cho người mới bắt đầu cũng dễ tìm.