Ivanhoe của Walter Scott và hình ảnh hiệp sĩ trong tiểu thuyết lãng mạn

Ivanhoe là tiểu thuyết lịch sử của nhà văn Scotland Walter Scott, ra mắt cuối năm 1819, kể về chàng hiệp sĩ người Saxon Wilfred xứ Ivanhoe ở nước Anh năm 1194, khi vua Richard Sư Tử vừa trở về sau Thập tự chinh. Cuốn sách là một trong những tác phẩm có ảnh hưởng lớn nhất tới hình ảnh "hiệp sĩ cao thượng" trong văn hoá hiện đại: nó đưa hội đấu thương, Robin Hood, hiệp sĩ dòng Đền và tinh thần hiệp sĩ vào trí tưởng tượng của độc giả khắp thế giới.

Walter Scott và cơn sốt tiểu thuyết lịch sử

Walter Scott (1771–1832) vốn là luật sư ở Edinburgh, nổi tiếng trước tiên bằng thơ, rồi chuyển sang viết tiểu thuyết từ năm 1814 với Waverley. Ông thường được coi là người khai sinh tiểu thuyết lịch sử hiện đại: đặt những nhân vật hư cấu vào giữa các sự kiện và nhân vật có thật, tái hiện phong tục, trang phục, ngôn ngữ của một thời đã qua.

Các tiểu thuyết đầu của Scott lấy bối cảnh Scotland. Ivanhoe là lần đầu ông chuyển hẳn sang nước Anh thời Trung cổ, và cũng là cuốn bán chạy nhất, được chuyển thể thành kịch, nhạc kịch, opera chỉ trong vài năm sau khi ra mắt.

Tóm tắt cốt truyện

Nước Anh năm 1194. Vua Richard Sư Tử bị giam ở nước ngoài trên đường về từ Thập tự chinh; em trai ông là hoàng thân John đang cai trị và âm mưu cướp ngôi. Giới quý tộc Norman thống trị, người Saxon bản địa bất bình.

• Wilfred xứ Ivanhoe, con trai lãnh chúa Saxon Cedric, bị cha từ vì đã theo vua Richard (một vua Norman) và vì yêu cô Rowena – người Cedric định gả cho một hậu duệ hoàng tộc Saxon để khôi phục dòng vua cũ.
• Ivanhoe trở về bí mật, dự hội đấu thương ở Ashby-de-la-Zouch dưới tên "Hiệp sĩ Bị Tước Đoạt" (Disinherited Knight), đánh bại nhiều hiệp sĩ Norman, nhưng bị thương nặng.
• Ông được Rebecca, con gái thương gia Do Thái Isaac xứ York, chăm sóc và chữa thương.
• Nhiều nhân vật bị bắt giam trong lâu đài Torquilstone của các hiệp sĩ Norman. Một "Hiệp sĩ Đen" bí ẩn cùng toán người rừng của Locksley (tức Robin Hood) tấn công lâu đài giải cứu họ.
• Hiệp sĩ dòng Đền Brian de Bois-Guilbert bắt Rebecca đi. Về sau, nàng bị đưa ra xét xử với tội danh phù thuỷ; nàng đòi được phân xử bằng một trận đấu và cần một người bênh vực.
• Ivanhoe, còn chưa lành thương, đến làm người bênh vực cho Rebecca. Bois-Guilbert ngã xuống ngay trong trận đấu dù hầu như không bị đánh trúng – Scott để ông ta gục vì chính những giằng xé dữ dội trong lòng. Rebecca được tự do.
• Hiệp sĩ Đen hoá ra là vua Richard. Ivanhoe được cha tha thứ và cưới Rowena. Rebecca cùng cha rời nước Anh.

Những nhân vật làm nên tiểu thuyết

Ivanhoe đúng sử đến đâu?

Scott là nhà văn, không phải sử gia, và chính ông thừa nhận đã tự do với lịch sử. Một vài điểm giới nghiên cứu hay nêu:

• Mâu thuẫn Saxon – Norman bị đẩy lên quá mức. Đến cuối thế kỷ 12, hơn trăm năm sau cuộc chinh phạt năm 1066, hai cộng đồng đã hoà trộn nhiều. Hình ảnh lãnh chúa Saxon ôm mộng phục hồi dòng vua cũ là sáng tác văn chương.
• Vua Richard được lý tưởng hoá. Richard dành phần lớn thời gian trị vì ở ngoài nước Anh, và các sử gia có những đánh giá rất khác nhau về ông.
• Chi tiết đời sống có chỗ lẫn thời: một số trang phục, vũ khí, phong tục thuộc các thế kỷ sau.
• Robin Hood không có trong sử liệu thời Richard; việc đặt anh vào thời này là theo truyền thống văn chương đã có từ trước, được Scott làm cho phổ biến.

Nhưng chính những chỗ "sai sử" ấy lại cho thấy ý đồ của Scott: ông dùng thời Trung cổ để nói về câu hỏi của thời mình – làm sao những cộng đồng khác nhau có thể sống chung thành một dân tộc, làm sao đối xử công bằng với người thiểu số như Rebecca.

Ảnh hưởng: khi tiểu thuyết đẻ ra hội đấu thật

Ivanhoe và các tiểu thuyết khác của Scott góp phần làm bùng lên cơn say mê thời Trung cổ trong thế kỷ 19:

• Năm 1839, bá tước Eglinton tổ chức một hội đấu thương theo kiểu Trung cổ ở Scotland, với hàng chục nghìn người xem. Trời mưa như trút làm hỏng phần lớn chương trình, và sự kiện thành đề tài chế giễu – nhưng nó cho thấy giới quý tộc khi ấy mê hình ảnh hiệp sĩ đến mức nào.
• Kiến trúc Gothic phục hưng, thơ Tennyson về vua Arthur, tranh của nhóm Tiền Raphael cùng chung mạch cảm hứng.
• Nhà văn Mỹ Mark Twain, trong cuốn Life on the Mississippi (1883), chê gay gắt ảnh hưởng của Scott lên giới chủ đồn điền miền Nam nước Mỹ, cho rằng nó nuôi một thứ lãng mạn hão về tước vị và danh dự.

Phim Ivanhoe năm 1952 do Hollywood sản xuất, với Robert Taylor và Elizabeth Taylor (vai Rebecca), đưa câu chuyện tới khán giả toàn cầu. Sau đó còn nhiều bản truyền hình.

Hiệp sĩ lãng mạn: lý tưởng được dựng lại

Điều quan trọng nhất Ivanhoe để lại là một hình mẫu: hiệp sĩ trẻ, trung thành với vua chính danh, bênh vực người bị áp bức (kể cả người khác tôn giáo, khác dân tộc), không màng phần thưởng. Hiệp sĩ thật thời Trung cổ hiếm khi như vậy. Nhưng chính hình mẫu lãng mạn này mới là thứ ăn sâu vào văn hoá, từ sách thiếu nhi đến phim phiêu lưu. Muốn hiểu vì sao ngày nay ta nghĩ hiệp sĩ là người tốt, phải đọc Scott.

Góc nhìn hôm nay: đọc Ivanhoe thế nào cho thú vị

Ivanhoe từng được dịch sang tiếng Việt với nhan đề Ai-van-hô, có thể tìm ở thư viện hoặc hiệu sách cũ. Cách đọc thú vị là đọc với hai câu hỏi trong đầu: chi tiết nào là sử, chi tiết nào là Scott thêm vào? Và vì sao một nhà văn đầu thế kỷ 19 lại chọn Rebecca – một cô gái Do Thái bị bắt bớ – làm nhân vật can đảm nhất? Người thích so sánh có thể đặt Ivanhoe cạnh Lục Vân Tiên: cả hai đều có chàng trai nghĩa hiệp, cô gái được cứu, kẻ phản diện, và đều được viết ra để dạy một bài học đạo lý cho người đương thời.