Robin Hood có thật không: kẻ cướp nghĩa hiệp rừng Sherwood từ đâu ra

Robin Hood là nhân vật của những bài ca dân gian (ballad) nước Anh, được nhắc tới sớm nhất vào khoảng năm 1377; đến nay chưa có bằng chứng nào xác định được một Robin Hood có thật. Hình ảnh quen thuộc – quý tộc bị tước đất, cướp của nhà giàu chia cho người nghèo, yêu nàng Marian, đối đầu với cảnh sát trưởng Nottingham và hoàng thân John – là kết quả của hơn sáu thế kỷ kể đi kể lại, mỗi thời thêm một lớp.

Dấu vết sớm nhất: một câu nhắc trong thơ

Lần đầu tiên cái tên Robin Hood xuất hiện trong văn bản là ở trường ca Piers Plowman (Người cày Piers) của William Langland, bản viết khoảng năm 1377. Trong đó, nhân vật Lười Biếng (Sloth) thú nhận mình không thuộc kinh cầu nguyện cho tử tế, nhưng lại thuộc "những vần về Robin Hood". Câu thơ cho thấy: vào cuối thế kỷ 14, các bài ca về Robin Hood đã phổ biến đến mức ai cũng biết, nhưng lại bị coi là thứ giải trí bình dân, không đứng đắn.

Các bài ballad cổ kể gì?

Những văn bản Robin Hood cổ nhất còn giữ được có từ thế kỷ 15:

Robin trong các bài cổ này khác khá xa hình ảnh ngày nay:

• Robin là yeoman – một người dân tự do, không phải quý tộc.
• Bối cảnh nhiều khi là vùng Barnsdale ở Yorkshire, không chỉ rừng Sherwood ở Nottinghamshire.
• Đã có Little John, Much con trai người thợ xay, Will Scarlet, và kẻ thù chính là cảnh sát trưởng Nottingham.
• Chưa có nàng Marian, chưa có thầy tu Tuck.
• Robin sùng đạo, đặc biệt kính Đức Mẹ; ghét các tu viện trưởng, giám mục giàu có và quan lại tham nhũng.

Ý "cướp của người giàu chia cho người nghèo" đã có mầm trong Gest: đoạn kết bài ca khen Robin là người ngoài vòng pháp luật tốt bụng, đã làm nhiều điều tốt cho người nghèo. Nhưng trọng tâm của các bài cổ là những pha lừa kẻ quyền thế, đấu cung, cải trang, chứ chưa phải một chương trình chia của có hệ thống.

Những lớp được thêm vào về sau

Việc Robin bị biến thành quý tộc cho thấy một điều thú vị: người kể chuyện các thời về sau, nhất là trong giới có học, thấy khó chấp nhận một người hùng xuất thân bình dân, nên "nâng cấp" anh ta. Cũng chính thế kỷ 19 dân chủ hơn lại kéo Robin về phía người nghèo.

Đi tìm Robin Hood thật

Các nhà nghiên cứu đã lục hồ sơ toà án, sổ thuế Trung cổ để tìm một nhân vật có thể là Robin Hood. Kết quả rất thú vị nhưng không đi đến đâu chắc chắn:

• Trong hồ sơ toà án lưu động ở Yorkshire năm 1225–1226 có nhắc một Robert Hod bỏ trốn, bị tịch thu tài sản. Người này đôi khi được nêu như ứng viên, nhưng chẳng có gì nối ông ta với truyền thuyết ngoài cái tên.
• Từ khoảng năm 1260 trở đi, các hồ sơ ghi nhận một số kẻ ngoài vòng pháp luật được gọi bằng biệt danh kiểu "Robehod", "Robynhod". Điều này gợi ý rằng đến giữa thế kỷ 13, "Robin Hood" đã là một cách gọi chung cho kẻ trốn tránh pháp luật – tức là truyền thuyết có thể đã có trước cả những người được gọi theo nó.
• Các nhà biên niên sử Scotland thế kỷ 15 như Andrew xứ Wyntoun có đặt Robin Hood vào thế kỷ 13, nhưng họ viết rất lâu sau và có thể dựa vào chính các bài ca.

Cũng có giả thuyết cho rằng tên "Robin Hood" liên quan đến chữ "hood" (mũ trùm đầu) hoặc tới các nhân vật trong lễ hội dân gian, nhưng chưa thuyết nào được chứng minh. Kết luận an toàn nhất: Robin Hood là nhân vật truyền thuyết, có thể thấp thoáng bóng dáng một vài người thật, nhưng không thể đồng nhất với ai.

Vì sao kẻ cướp lại thành người hùng?

Robin Hood là ví dụ tiêu biểu cho kiểu nhân vật sử gia Eric Hobsbawm gọi là "kẻ cướp xã hội" (social bandit): người ngoài vòng pháp luật nhưng được dân chúng bênh vực, vì họ chống lại những kẻ mà dân coi là bất công. Các ballad Robin Hood sinh ra trong bối cảnh nước Anh thế kỷ 14–15 có nhiều bức xúc: luật rừng nghiêm khắc cấm dân săn bắn trong rừng của vua, thuế má nặng, quan lại địa phương lạm quyền. Một người hùng chế giễu cảnh sát trưởng và tu viện trưởng giàu có là lời phản kháng an toàn của người nghèo.

Á Đông cũng có những nhân vật kiểu này – các hảo hán trong Thuỷ hử, các nghĩa tặc trong truyện Nhật, Triều Tiên. Điểm chung là chúng đều sinh ra từ cảm giác của người dân rằng luật lệ không đứng về phía mình, và vì thế đều nằm ở vùng xám giữa tội phạm và anh hùng.

Góc nhìn hôm nay: Sherwood, Nottingham và các bản kể

Rừng Sherwood ngày nay là một khu bảo tồn thiên nhiên ở Nottinghamshire. Nổi tiếng nhất là cây sồi Major Oak, ước tính nhiều trăm năm tuổi, mà truyền thuyết địa phương gọi là nơi Robin và đồng bọn trú ẩn – dĩ nhiên đó chỉ là chuyện kể. Thành phố Nottingham có tượng Robin Hood gần lâu đài.

Muốn đọc, bộ sưu tập ballad Anh – Scotland của Francis James Child (cuối thế kỷ 19) chứa gần như mọi bài ca Robin Hood cổ. Bản kể cho thiếu nhi của Howard Pyle (1883) là nguồn gốc của nhiều hình ảnh hiện đại. Người thích phim có thể so bản năm 1938 với các bản về sau để thấy mỗi thời đại tô vẽ Robin theo một kiểu.