Tước hiệp sĩ ngày nay: chữ Sir và Dame của Hoàng gia Anh nghĩa là gì

Ngày nay, tước hiệp sĩ ở Anh là một danh hiệu danh dự do nhà vua (hiện là Vua Charles III) trao cho người có đóng góp lớn, thường qua hai đợt công bố mỗi năm. Nam được gọi là Sir, nữ là Dame, đi kèm tên riêng chứ không phải họ – như "Sir Paul", không phải "Sir McCartney". Tước này không còn nghĩa vụ quân sự, không kèm đất đai, không truyền cho con cháu; người nước ngoài có thể được phong danh dự nhưng không được dùng chữ Sir.

Từ chiến binh đến danh hiệu danh dự

Thời Trung cổ, hiệp sĩ là chiến binh có ngựa, có giáp, gánh nghĩa vụ đi đánh trận cho lãnh chúa. Khi hiệp sĩ mất vai trò trên chiến trường từ thế kỷ 15–16, tước hiệu vẫn còn, nhưng dần trở thành một phần thưởng của nhà vua – ban cho quan chức, tướng lĩnh, rồi mở rộng ra thương gia, nhà khoa học, nghệ sĩ.

Hệ thống ngày nay ở Vương quốc Anh là kết quả của nhiều lớp lịch sử chồng lên nhau: một số dòng hiệp sĩ có từ thời Trung cổ, một số lập ra trong thế kỷ 18–20. Tất cả nằm trong cái gọi là hệ thống vinh danh (honours system).

Các hạng hiệp sĩ ở Anh

Cần phân biệt: không phải ai nhận huân chương của Dòng Đế chế Anh cũng là "Sir" hay "Dame". Ba hạng thấp hơn – CBE, OBE, MBE – là huân chương, không phải tước hiệp sĩ. Nhiều cầu thủ, ca sĩ, người làm từ thiện nhận OBE hay MBE, và họ vẫn được gọi bằng tên bình thường.

Ai được phong và phong thế nào?

Mỗi năm có hai đợt công bố lớn: dịp Năm mới và dịp mừng sinh nhật chính thức của nhà vua (giữa năm). Bất kỳ ai cũng có thể đề cử một người qua kênh của chính phủ; các uỷ ban gồm quan chức và người độc lập xem xét theo từng lĩnh vực, rồi danh sách được trình lên. Một vài dòng như Nịt Tất, Cây Kế, Hoàng gia Victoria do nhà vua tự quyết.

Lễ phong (investiture) thường diễn ra ở cung điện Buckingham, lâu đài Windsor hoặc cung Holyroodhouse (Edinburgh). Người được phong tước Knight Bachelor quỳ trên một chiếc ghế nhỏ, nhà vua hoặc thành viên hoàng gia được uỷ quyền chạm mặt kiếm lên vai phải rồi vai trái. Đó là dấu vết trực tiếp của nghi thức phong hiệp sĩ thời Trung cổ. Phụ nữ nhận tước Dame không qua nghi thức chạm kiếm này mà được trao huy hiệu.

Giáo sĩ không dùng chữ Sir

Một ngoại lệ thú vị: giáo sĩ Giáo hội Anh được phong hiệp sĩ thì không qua nghi thức chạm kiếm và không dùng chữ "Sir", vì theo truyền thống, người tu hành không cầm kiếm.

Cách gọi Sir và Dame cho đúng

• Sir + tên riêng (+ họ): "Sir Paul McCartney" hoặc gọi tắt "Sir Paul". Không bao giờ "Sir McCartney". Paul McCartney được phong năm 1997.
• Dame + tên riêng (+ họ): "Dame Judi Dench" hoặc "Dame Judi". Nữ diễn viên Judi Dench được phong Dame năm 1988.
• Vợ của Sir: được gọi là "Lady + họ chồng" (như Lady Smith) theo phép lịch sự, nhưng bản thân không có tước. Chồng của Dame thì không có cách gọi tương ứng nào.
• Chữ viết tắt sau tên: người có tước của các dòng hiệp sĩ có thể ghi chữ viết tắt sau tên, như KBE, DBE, GBE. Knight Bachelor không có chữ viết tắt riêng sau tên.

Người nước ngoài: tước danh dự

Công dân các nước không nhận vua Anh làm nguyên thủ có thể được phong tước danh dự, nhưng không được dùng chữ "Sir" hay "Dame" trước tên. Họ chỉ có thể ghi chữ viết tắt sau tên (như KBE). Vài ví dụ thường được nhắc:

• Bob Geldof, nhạc sĩ người Ireland, được phong KBE danh dự năm 1986 vì các hoạt động gây quỹ cứu đói. Báo chí hay gọi ông là "Sir Bob", nhưng về nguyên tắc đó là cách gọi không chính thức.
• Bill Gates được phong KBE danh dự vào giữa thập niên 2000 vì đóng góp cho doanh nghiệp và giảm nghèo toàn cầu.

Nếu sau này người đó nhập quốc tịch Anh (hoặc một nước nhận vua Anh làm nguyên thủ), tước danh dự có thể được chuyển thành tước chính thức.

Tước hiệp sĩ có bị tước lại không?

Có. Ở Anh có một uỷ ban chuyên xem xét việc thu hồi danh hiệu khi người nhận bị kết án hình sự nghiêm trọng, bị cơ quan nghề nghiệp kỷ luật, hoặc có hành vi làm tổn hại uy tín hệ thống vinh danh. Nhà vua chính thức thu hồi theo đề nghị. Đây là chi tiết cho thấy tước hiệp sĩ ngày nay, dù không còn nghĩa vụ chiến trận, vẫn mang ý nghĩa của một cam kết về phẩm hạnh – ít nhất trên nguyên tắc.

Các nước khác có "hiệp sĩ" không?

Nhiều nước châu Âu còn giữ chữ hiệp sĩ trong hệ thống huân chương:

• Pháp: Bắc Đẩu Bội tinh (Légion d'honneur), do Napoléon Bonaparte lập năm 1802, có hạng thấp nhất gọi là chevalier (hiệp sĩ). Người nhận không có tước gọi kèm tên.
• Bỉ, Hà Lan: có tước quý tộc "ridder" (hiệp sĩ) trong hệ thống quý tộc.
• Toà Thánh Vatican và Dòng Hiệp sĩ Malta (hậu thân của dòng Cứu tế thời Thập tự chinh) vẫn phong hiệp sĩ, nay chủ yếu gắn với việc nhân đạo, từ thiện.

Góc nhìn hôm nay: hiệp sĩ không giáp

Danh sách những người được phong Sir và Dame ngày nay đầy nhà khoa học, bác sĩ, giáo viên, nghệ sĩ, người làm từ thiện. Theo nghĩa nào đó, đây là sự trở lại của lý tưởng hiệp sĩ trong văn chương: không phải ai cầm kiếm giỏi nhất, mà ai phục vụ cộng đồng tốt nhất. Dĩ nhiên hệ thống này cũng thường xuyên bị báo chí Anh chỉ trích là trao cho người có quan hệ, hoặc cho những đóng góp chưa xứng tầm.

Muốn tìm hiểu thêm, trang web của chính phủ Anh về hệ thống vinh danh có danh sách công bố mỗi đợt và hướng dẫn đề cử. Du khách có thể ghé nhà nguyện St George trong lâu đài Windsor, nơi treo huy hiệu, mũ sắt và kiếm của các thành viên Dòng Nịt Tất – một chỗ mà hiệp sĩ Trung cổ và hiệp sĩ hôm nay đứng cạnh nhau.