Zorro, Scarlet Pimpernel và người hùng đeo mặt nạ, hai danh tính

Zorro và Scarlet Pimpernel là hai người hùng hư cấu đã định hình kiểu nhân vật "hai mặt" quen thuộc: ban ngày là một quý ông lười nhác, nhạt nhẽo; ban đêm là người hùng bí ẩn cứu người bị áp bức. Scarlet Pimpernel ra đời trước, do nữ nam tước Emma Orczy sáng tác (kịch 1903, tiểu thuyết 1905); Zorro xuất hiện năm 1919 trong truyện của nhà văn Mỹ Johnston McCulley. Cả hai là tổ tiên trực tiếp của nhiều siêu anh hùng đeo mặt nạ sau này.

Scarlet Pimpernel: quý ông Anh cứu người khỏi máy chém

Bối cảnh là nước Pháp năm 1792–1794, thời kỳ cách mạng có giai đoạn Khủng bố, khi nhiều quý tộc và người bị tình nghi bị bắt và xử tử. Một hội kín gồm các quý ông Anh, do một thủ lĩnh bí ẩn cầm đầu, liên tục đưa người bị kết án trốn sang Anh bằng những màn cải trang táo bạo. Thủ lĩnh ấy để lại dấu hiệu là hình một bông hoa nhỏ màu đỏ – hoa pimpernel đỏ, một loài cỏ dại phổ biến ở châu Âu – nên được gọi là Scarlet Pimpernel.

Danh tính thật của ông là Sir Percy Blakeney, một nhà quý tộc Anh giàu có mà cả giới thượng lưu London coi là gã khờ ăn diện, chỉ biết quần áo và những câu đùa vô vị. Ngay cả vợ ông, Marguerite, cũng không biết sự thật. Cốt truyện tiểu thuyết đầu xoay quanh việc Marguerite bị một đặc vụ Pháp ép giúp lần ra Scarlet Pimpernel, rồi phát hiện đó chính là chồng mình.

Từ sân khấu sang tiểu thuyết

Emma Orczy (1865–1947) là người gốc Hungary, sống ở Anh. Bà cùng chồng viết vở kịch The Scarlet Pimpernel năm 1903; vở diễn lúc đầu không được đón nhận, nhưng khi công diễn ở London năm 1905 thì thành công lớn. Cùng năm, tiểu thuyết được xuất bản và Orczy viết tiếp hàng chục tập về nhân vật này. Câu vè nổi tiếng trong truyện, đại ý "Họ tìm hắn chỗ này, họ tìm hắn chỗ kia, người Pháp tìm hắn khắp mọi nơi", đã thành câu cửa miệng trong tiếng Anh để nói về người khó tìm.

Zorro: con cáo của California

Zorro ra đời năm 1919 trong truyện dài kỳ The Curse of Capistrano (Lời nguyền Capistrano) của Johnston McCulley, đăng trên tạp chí bình dân All-Story Weekly. Bối cảnh là California thời còn thuộc Tây Ban Nha (rồi Mexico), khi các viên thống đốc và quan chức địa phương bóc lột dân thường, người bản địa và các tu sĩ.

Danh tính thật của Zorro là Don Diego de la Vega, con trai một gia đình điền chủ giàu có. Trước mặt mọi người, Diego tỏ ra yếu đuối, chán đời, thích thơ ca và chẳng ưa gì kiếm cung. Khi khoác áo choàng đen, đội mũ rộng vành, đeo mặt nạ, anh trở thành Zorro – tiếng Tây Ban Nha nghĩa là "con cáo" – kiếm thuật điêu luyện, cưỡi ngựa đen, để lại dấu chữ Z bằng mũi kiếm.

Năm 1920, bộ phim câm The Mark of Zorro với ngôi sao Douglas Fairbanks thành công vang dội, khiến McCulley viết tiếp hàng chục truyện. Từ đó Zorro xuất hiện trong vô số phim, phim truyền hình, truyện tranh, nhạc kịch.

So sánh hai người hùng

Một điểm đáng nói: Scarlet Pimpernel cứu giới quý tộc khỏi cách mạng, nên tác phẩm mang quan điểm khá bảo thủ, thiện cảm với tầng lớp trên. Zorro thì đứng về phía dân thường chống quan lại – gần với mô típ Robin Hood hơn. Cùng một kiểu nhân vật, mỗi tác giả đặt vào một phía khác nhau của xã hội.

Kiếm thuật trên phim: phong cách "swashbuckler"

Zorro gắn liền với một dòng phim phiêu lưu mà tiếng Anh gọi là "swashbuckler": người hùng nhanh nhẹn, nhảy từ ban công xuống lưng ngựa, đấu kiếm trên cầu thang, vừa đánh vừa đùa cợt đối thủ. Douglas Fairbanks gần như định nghĩa phong cách này trong thập niên 1920. Những pha đấu kiếm trên phim được dàn dựng như một màn múa, nặng về biểu diễn hơn là thực chiến, và người xem thích chúng vì sự duyên dáng chứ không phải vì đổ máu: Zorro hiếm khi giết ai, thường chỉ làm kẻ ác bẽ mặt bằng cách rạch chữ Z lên áo hay hất văng thanh kiếm khỏi tay họ.

Cách người hùng chiến thắng mà không cần giết người ấy là một nét "hào hiệp" đáng chú ý của dòng truyện này: sức mạnh được dùng để làm kẻ bạo ngược mất uy, chứ không phải để trả thù.

Vì sao người hùng cần mặt nạ?

Mô típ "danh tính bí mật" không mới: Robin Hood cải trang, các nhân vật trong truyện dân gian giả dạng. Nhưng Pimpernel và Zorro biến nó thành công thức với mấy lý do:

• Bảo vệ người thân. Nếu kẻ thù biết danh tính, cả gia đình người hùng gặp nguy.
• Tự do hành động. Mặt nạ cho phép một người trong hệ thống (quý tộc, con nhà giàu) chống lại chính hệ thống đó.
• Biểu tượng. Một con người có thể bị bắt, nhưng một biểu tượng (bông hoa đỏ, chữ Z) truyền cảm hứng cho nhiều người.
• Sự thú vị của người đọc. Người đọc biết bí mật mà nhân vật khác không biết – cái khoảng cách ấy tạo nên sức hấp dẫn và tiếng cười.

Cái vỏ "gã khờ" cũng rất khôn ngoan: không ai nghi ngờ một kẻ trông vô dụng. Người hùng giấu sức mạnh sau sự tầm thường, đúng như câu người xưa hay nói "đại trí nhược ngu" – người rất khôn trông như ngu.

Từ Zorro đến siêu anh hùng

Các nhà nghiên cứu truyện tranh thường nhắc Zorro và Pimpernel như tổ tiên của siêu anh hùng Mỹ. Ví dụ rõ nhất là Batman (ra đời năm 1939): một tỷ phú ban ngày ăn chơi, ban đêm mặc đồ tối màu, đeo mặt nạ, chống tội phạm. Trong nhiều phiên bản truyện và phim về Batman, cậu bé Bruce Wayne vừa xem phim The Mark of Zorro cùng cha mẹ trước khi gia đình gặp nạn – một lời tri ân trực tiếp tới người tiền bối. Các nhân vật đeo mặt nạ trên đài phát thanh và truyện tranh những năm 1930 cũng mượn nhiều từ công thức này.

Góc nhìn hôm nay: lý tưởng và câu hỏi đặt ra

Những người hùng đeo mặt nạ hấp dẫn vì họ làm điều mà luật pháp thời ấy không làm: bảo vệ người yếu trước quyền lực bất công. Nhưng chính vì vậy, họ thuộc về văn chương phiêu lưu chứ không phải hình mẫu hành xử ngoài đời. Trong một xã hội có luật pháp, giúp người bị bất công là việc của nhiều người và nhiều thiết chế: lên tiếng, làm chứng, báo cơ quan chức năng – không phải tự mình đeo mặt nạ trừng phạt kẻ khác.

Muốn đọc, tiểu thuyết The Scarlet Pimpernel (1905) và The Curse of Capistrano (1919) đều ngắn, dễ đọc, có nhiều bản tiếng Anh miễn phí trong kho sách công cộng vì đã hết bản quyền ở nhiều nước. Phim The Mark of Zorro (bản 1920 của Douglas Fairbanks, bản 1940 của Tyrone Power) là tư liệu thú vị về cách điện ảnh dựng người hùng.