Án Lê Văn Duyệt: từ lệnh san phẳng mộ năm 1835 đến ngày minh oan

Án Lê Văn Duyệt là vụ án truy tội sau khi chết: Tả quân Lê Văn Duyệt, Tổng trấn Gia Định thành, mất năm 1832; năm 1835, sau khi dẹp xong cuộc nổi dậy của con nuôi ông là Lê Văn Khôi, triều Minh Mạng kết ông nhiều tội nặng, cho san phẳng mộ và dựng bia ghi tội. Năm 1841, vua Thiệu Trị cho đắp lại mộ; năm 1848, vua Tự Đức phục hồi danh tước cho ông. Lăng Ông Bà Chiểu ở TP.HCM ngày nay chính là nơi ấy.

Lê Văn Duyệt là ai

Lê Văn Duyệt (khoảng 1763/1764 – 1832) theo Nguyễn Ánh từ những năm đầu tranh chấp với nhà Tây Sơn và trở thành một trong những tướng giỏi nhất của Gia Long. Sau khi nhà Nguyễn lập (1802), ông giữ những chức rất cao: Tả quân Đô thống chế, và hai lần làm Tổng trấn Gia Định thành, cai quản cả vùng Nam Bộ (lần đầu khoảng 1812 – 1815, lần sau từ 1820 cho đến khi mất).

Đại Nam thực lục và các tài liệu khác chép rằng ông là người "yêm", tức bẩm sinh không có khả năng sinh con, nên không có con ruột. Ông nhận nuôi một số người, trong đó có Lê Văn Khôi.

Ở Gia Định, Duyệt được dân nhiều nơi kính nể. Ông nổi tiếng nghiêm khắc, xử việc nhanh, chăm lo khai hoang và buôn bán, đối xử tương đối cởi mở với người Hoa và người nước ngoài. Có một vụ việc thường được nhắc: khoảng năm 1820 – 1821, ông tâu tội Phó tổng trấn Huỳnh Công Lý tham nhũng, dù Lý là cha của một bà phi của vua Minh Mạng. Lý bị xử tội chết. Chuyện này làm tăng tiếng thơm về sự cứng rắn của ông, nhưng cũng được cho là gieo hiềm khích với triều đình.

Bất đồng với vua Minh Mạng

Minh Mạng lên ngôi năm 1820 và muốn đưa cả nước về một mối, quyền lực tập trung ở Huế. Chế độ "tổng trấn" quản cả một vùng lớn như Bắc thành và Gia Định thành là điều ông muốn bỏ. Lê Văn Duyệt, với uy tín và quyền lực ở Gia Định, là trở ngại lớn nhất.

Ngoài ra còn những bất đồng khác được các nhà nghiên cứu nêu ra:

• Chuyện chọn người nối ngôi Gia Long: có ý kiến cho rằng Duyệt không mặn mà với việc lập Minh Mạng. Đây là điều còn tranh luận, nguồn không thống nhất.
• Cách đối xử với người theo đạo Thiên Chúa và thương nhân nước ngoài: Duyệt khoan dung hơn, trong khi Minh Mạng ngày càng cứng rắn.
• Phong cách cai trị: Duyệt quyết nhiều việc tại chỗ, Minh Mạng muốn mọi việc tâu về triều.

Khi Duyệt còn sống, Minh Mạng phải nể. Ngay sau khi ông mất năm 1832, triều đình bãi chức tổng trấn, chia Nam Bộ thành các tỉnh và cử quan mới vào.

Cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi và án truy tội

Quan mới vào Gia Định cho tra xét lại các việc thời Duyệt, bắt bớ người thân tín của ông. Năm 1833, Lê Văn Khôi khởi binh, chiếm thành Phiên An (Gia Định). Cuộc nổi dậy kéo dài đến năm 1835 mới bị dẹp; kết cục rất nặng nề với những người trong thành.

Sau đó, quan Phan Bá Đạt dâng sớ kể tội Lê Văn Duyệt. Đình thần nghị tội. Theo Đại Nam thực lục chính biên, đệ nhị kỷ, Duyệt bị kết luận là có nhiều tội đáng chém vì những lời nói, việc làm bị coi là bội nghịch. Vì ông đã mất, hình phạt được thi hành lên phần mộ và danh dự:

• Mộ bị san phẳng.
• Trên nền mộ dựng bia khắc tám chữ, được các tài liệu ghi là "Quyền yêm Lê Văn Duyệt phục pháp xứ", nghĩa là nơi viên hoạn quan chuyên quyền Lê Văn Duyệt chịu phép nước.
• Người thân bị trị tội, mộ cha mẹ ông bị đục bỏ tước hiệu.

Truy tội người đã chết là hình thức nhằm xoá danh dự, tức là hình phạt dành cho ký ức. Nó cho thấy mục tiêu của vụ án không chỉ là xử một cá nhân, mà là xoá bỏ biểu tượng quyền lực của Gia Định trong lòng dân.

Từ đắp lại mộ đến phục hồi danh tước

Minh Mạng mất năm 1841. Vua Thiệu Trị nối ngôi, cùng năm cho dỡ cột đá ghi tội và đắp lại mộ cho Duyệt. Đến năm 1848, dưới thời Tự Đức, Đông các đại học sĩ Võ Xuân Cẩn dâng sớ xin phục hồi danh tước cho một số công thần bị tội, trong đó có Lê Văn Duyệt. Vua chấp thuận, truy phục chức tước, cho con cháu được hưởng ân điển, và mộ được sửa sang, miếu thờ được dựng lại.

Đây không phải một bản án "tuyên vô tội" kiểu ngày nay. Đó là việc triều đình đời sau quyết định thôi trừng phạt và trả lại danh dự cho một công thần. Lý do được nêu chủ yếu là công lao lớn của ông với nhà Nguyễn thời lập quốc.

Mốc thời gian

Đọc vụ án thế nào cho công bằng

Nguồn chính về vụ án là Đại Nam thực lục, bộ sử do chính Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn. Phần chép thời Minh Mạng phản ánh quan điểm của triều đình lúc kết tội. Người đọc nên lưu ý mấy điểm:

• Danh sách tội được nêu trong thực lục là quan điểm của bên buộc tội. Không có tiếng nói nào của Duyệt, vì ông đã mất.
• Cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi diễn ra sau khi Duyệt mất. Việc dùng nó để kết tội Duyệt là chuyện quy trách nhiệm cho người chết về hành động của người khác.
• Việc minh oan cũng được ghi trong sử nhà Nguyễn. Nghĩa là chính triều đại ấy, qua hai đời vua sau, đã điều chỉnh lại phán quyết.
• Hình ảnh trong dân gian ở Nam Bộ, nơi ông được gọi là "Ông" và được thờ như một vị thần bảo hộ, là một tầng ký ức khác, không trùng hoàn toàn với sử.

Góc nhìn hôm nay: Lăng Ông Bà Chiểu

Lăng Ông Bà Chiểu ở TP.HCM là khu lăng mộ và miếu thờ Lê Văn Duyệt cùng phu nhân. Người dân đến đây cầu an, và nơi này từng được nhiều thế hệ người Sài Gòn xem như chốn linh thiêng; tương truyền xưa kia có người đến trước đền thề để giải quyết chuyện tranh chấp, tin rằng nói dối trước "Ông" sẽ không yên.

Khi đến thăm, đáng để ý rằng ngôi mộ ta thấy hôm nay là mộ đã được đắp lại sau năm 1841. Mỗi viên gạch ở đó kể chuyện một bản án và một lần sửa án.

Muốn đọc thêm: Đại Nam thực lục (phần Minh Mạng và Tự Đức); Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức để hiểu vùng đất Duyệt cai quản; và các nghiên cứu của giới sử học Nam Bộ về Lê Văn Duyệt và cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi.