Tô Hiến Thành (1102 – 1179) là thái uý, đại thần phụ chính cuối thời Lý, nổi tiếng vì hai việc được Đại Việt sử ký toàn thư chép lại: từ chối của đút lót để giữ đúng di chiếu lập vua, và trước khi mất đã tiến cử Trần Trung Tá, người tài nhưng ít khi đến thăm ông, thay vì Vũ Tán Đường, người ngày đêm hầu bệnh. Câu trả lời của ông với thái hậu, phân biệt "người hầu hạ" và "người giúp nước", trở thành bài học kinh điển về chọn người.
Thân thế và con đường làm quan
Theo các tài liệu địa phương, Tô Hiến Thành quê ở làng Hạ Mỗ, nay thuộc Hà Nội. Ông làm quan qua các đời Lý Thần Tông, Lý Anh Tông và Lý Cao Tông, vừa cầm quân vừa lo chính sự.
Thời Lý Anh Tông, ông tham gia dẹp các cuộc nổi loạn ở miền núi phía bắc, trong đó có vụ Thân Lợi tự xưng là con vua Lý Nhân Tông khoảng năm 1140 – 1141, và về sau được giao cầm quân ở miền tây và miền nam. Năm 1159, khi quyền thần Đỗ Anh Vũ mất, ông được giao giữ binh quyền. Đỗ Anh Vũ là người từng chuyên quyền, tư thông với thái hậu, và chính sự thời ấy rối ren. Sự khác biệt giữa hai người cầm quyền liên tiếp này làm cho tiếng thơm của Tô Hiến Thành càng nổi.
Từ chối vàng của thái hậu
Năm 1175, vua Lý Anh Tông mất. Trước đó, vua đã phế thái tử Long Xưởng vì những lỗi lầm trong cung và lập con nhỏ là Long Cán, khi ấy mới hơn hai tuổi, làm người nối ngôi, tức vua Lý Cao Tông. Anh Tông giao Tô Hiến Thành làm phụ chính.
Mẹ của Long Xưởng muốn đưa con mình trở lại ngôi. Theo Toàn thư, bà đem vàng bạc đến đút cho vợ Tô Hiến Thành, mong ông đổi ý. Ông từ chối. Ý ông, theo lời sử chép, là mình nhận lời ký thác của tiên đế để giúp vua nhỏ, nếu vì nhận của mà phế lập thì còn mặt mũi nào gặp tiên đế dưới suối vàng. Bà lại gọi ông đến dụ dỗ bằng lời, ông vẫn giữ ý cũ, cho rằng làm điều bất nghĩa để được giàu sang là việc người trung thần không làm.
Nhờ vậy, ngôi vua của Cao Tông được giữ, đúng theo di chiếu. Đây là chuyện giữ phép nước ở mức cao nhất: không để ngôi vua bị mua bán.
Câu chuyện chọn người kế nhiệm năm 1179
Năm 1179, Tô Hiến Thành ốm nặng. Tham tri chính sự Vũ Tán Đường ngày đêm ở bên hầu thuốc. Trong khi đó, gián nghị đại phu Trần Trung Tá bận việc nên không đến thăm.
Thái hậu Đỗ thị, mẹ vua Cao Tông, đến thăm và hỏi: nếu ông có mệnh hệ gì thì ai thay được. Ông nói là Trần Trung Tá. Thái hậu ngạc nhiên, hỏi sao Vũ Tán Đường ngày ngày hầu hạ mà ông không nhắc đến. Ông đáp, đại ý: nếu thái hậu hỏi người hầu hạ thì có Tán Đường; còn hỏi người giúp nước thì phải là Trung Tá.
Toàn thư chép rằng thái hậu khen ông là trung, nhưng rốt cuộc không dùng Trần Trung Tá. Sau khi ông mất, triều chính nhà Lý dần đi xuống, và chưa đầy năm mươi năm sau, nhà Lý mất ngôi.
Vì sao câu trả lời này đáng nhớ
- Ông tách tình riêng khỏi việc công. Vũ Tán Đường không làm gì sai, thậm chí rất có tình. Nhưng tình nghĩa với cá nhân ông không phải tiêu chuẩn để giao việc nước.
- Ông không đòi người tài phải nịnh mình. Trần Trung Tá không đến thăm, nghĩa là không có quan hệ thân thiết. Vậy mà ông vẫn tiến cử, vì đánh giá ở năng lực.
- Ông nói thẳng với người quyền lực nhất. Thái hậu đã gợi ý tên Vũ Tán Đường. Đồng ý thì dễ, nhưng ông chọn nói điều mình tin.
Những gì sử không cho biết
Người đọc tò mò thường hỏi: Trần Trung Tá là người thế nào, giỏi ở điểm gì? Sử chép rất ít. Ngoài chức gián nghị đại phu và lời tiến cử, Toàn thư gần như không còn thông tin về ông. Vũ Tán Đường cũng chỉ được nhắc qua. Vì vậy, các câu chuyện kể rằng Trung Tá có công trạng này kia, hay Tán Đường là kẻ xu nịnh, phần nhiều là suy diễn. Toàn thư không chép Tán Đường làm điều xấu. Nội dung bài học nằm ở cách chọn, không ở việc bôi đen người không được chọn.
Tương tự, lời thoại giữa ông và thái hậu trong sách báo hiện nay thường được dịch, diễn ý theo nhiều cách. Ý chính thì thống nhất, câu chữ thì mỗi bản một khác. Khi trích, nên ghi "đại ý" thay vì để trong ngoặc kép như nguyên văn.
Đặt cạnh các nhân vật khác trong sử
| Nhân vật | Thời | Việc liên quan | Điểm chung với Tô Hiến Thành |
|---|---|---|---|
| Trần Thủ Độ | Đầu Trần | Can vua không cho anh ruột làm tướng | Không để tình thân quyết định việc dùng người |
| Chu Văn An | Trần Dụ Tông | Dâng Thất trảm sớ xin trừ nịnh thần | Nói thẳng với người có quyền |
| Đỗ Anh Vũ | Lý Anh Tông | Quyền thần chuyên quyền | Là hình ảnh ngược lại, làm nổi bật Tô Hiến Thành |
| Nguỵ Trưng | Đường Thái Tông (Trung Hoa) | Can gián, được vua trọng | Hình mẫu đại thần dám nói ở phương Bắc mà nho sĩ Việt hay so sánh |
Mốc thời gian
- 1102: Tô Hiến Thành ra đời.
- Khoảng 1140 – 1141: Tham gia dẹp loạn Thân Lợi.
- 1159: Đỗ Anh Vũ mất, Tô Hiến Thành được giao giữ binh quyền.
- 1175: Lý Anh Tông mất, Tô Hiến Thành làm phụ chính cho vua Cao Tông; từ chối vàng của mẹ Long Xưởng.
- 1179: Ông ốm nặng, tiến cử Trần Trung Tá, rồi mất.
- 1225 – 1226: Nhà Lý kết thúc, nhà Trần lên thay.
Góc nhìn hôm nay
Câu "hỏi người hầu hạ thì có Tán Đường, hỏi người giúp nước thì có Trung Tá" vẫn được nhắc nhiều trong các bài viết về tuyển dụng, bổ nhiệm và quản trị. Lý do đơn giản: cám dỗ chọn người thân thiết, người hay chiều mình, không bao giờ mất đi. Ở cơ quan, ở công ty, ở cả hội nhóm nhỏ, người hay có mặt bên cạnh dễ được tin hơn người âm thầm làm việc.
Một cách áp dụng thực tế: khi phải chọn ai đó cho một việc quan trọng, hãy tự hỏi mình đang đánh giá người ấy qua kết quả công việc, hay qua cảm giác dễ chịu khi ở gần. Hai thứ này không loại trừ nhau, nhưng không được lẫn vào nhau.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Đền thờ: Tô Hiến Thành được thờ ở nhiều nơi, nhất là vùng Ninh Bình, Thanh Hoá và Hà Tĩnh, những vùng ông từng đi qua khi cầm quân. Ở Hà Nội có phố mang tên ông.
- Đọc: Đại Việt sử ký toàn thư, phần bản kỷ Lý Anh Tông và Lý Cao Tông. Đoạn chép năm 1179 ngắn, đọc trong vài phút.
- So sánh: đọc thêm bản Khâm định Việt sử thông giám cương mục (thời Nguyễn) để thấy cùng một chuyện được các sử thần đời sau chép và bình luận thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Tô Hiến Thành là ai?
Tô Hiến Thành (1102 – 1179) là thái uý, đại thần phụ chính cuối thời Lý, phục vụ qua ba đời vua Thần Tông, Anh Tông và Cao Tông. Ông nổi tiếng vì từ chối của đút lót để giữ đúng di chiếu và vì chọn người tài thay mình thay cho người thân cận.
Tô Hiến Thành tiến cử ai thay mình?
Ông tiến cử gián nghị đại phu Trần Trung Tá, dù Trung Tá bận việc không đến thăm khi ông ốm, thay vì tham tri chính sự Vũ Tán Đường, người ngày đêm hầu bệnh. Theo Toàn thư, thái hậu khen ông trung nhưng rốt cuộc không dùng Trung Tá.
Câu nói nổi tiếng của Tô Hiến Thành là gì?
Đại ý câu trả lời của ông với thái hậu là: nếu hỏi người hầu hạ thì có Vũ Tán Đường, còn hỏi người giúp nước thì phải là Trần Trung Tá. Câu này thường được dẫn để nói về việc tách tình riêng khỏi việc chọn người cho việc công.
Tô Hiến Thành từ chối hối lộ của ai?
Ông từ chối vàng bạc của mẹ Long Xưởng, người thái tử đã bị vua Lý Anh Tông phế, khi bà muốn đưa con trở lại ngôi sau năm 1175. Ông giữ đúng lời ký thác của Anh Tông, phò vua nhỏ Lý Cao Tông.
Vũ Tán Đường có phải người xấu không?
Sử không chép Vũ Tán Đường làm điều gì xấu; ông chỉ được nhắc như người tận tình hầu bệnh. Bài học của câu chuyện nằm ở tiêu chuẩn chọn người cho việc nước, không phải ở việc chê trách người không được chọn.
