Vụ án Lệ Chi Viên 1442: nỗi oan Nguyễn Trãi và những điều sử còn bỏ ngỏ

Vụ án Lệ Chi Viên là vụ án năm 1442: vua Lê Thái Tông đột ngột qua đời ở Lệ Chi Viên (vườn vải, nay thuộc vùng Đại Lai, Bắc Ninh) khi Nguyễn Thị Lộ đang hầu bên cạnh, triều đình quy cho bà tội giết vua và bắt Nguyễn Trãi chịu tội tru di ba họ. Hai mươi hai năm sau, năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi. Nguyên nhân thật cái chết của vua đến nay vẫn còn tranh luận.

Bối cảnh: một triều đình non trẻ và một ông vua nhỏ tuổi

Nhà Lê sơ ra đời năm 1428, sau mười năm khởi nghĩa Lam Sơn. Lê Lợi mất năm 1433, con là Lê Nguyên Long lên ngôi khi mới khoảng mười tuổi, tức vua Lê Thái Tông. Những năm đầu, quyền hành nằm trong tay các đại thần phụ chính, nổi bật là Lê Sát. Đến khi lớn, Thái Tông lần lượt trừ bỏ các phụ chính cũ: Lê Sát và Lê Ngân đều bị buộc tội và phải chết vào năm 1437.

Triều đình thời đó vì vậy đầy căng thẳng. Công thần khai quốc, phần đông là võ tướng người Thanh Hoá, giữ nhiều chức lớn. Bên cạnh là nhóm văn thần như Nguyễn Trãi, người từng soạn Bình Ngô đại cáo (1428) và gần như toàn bộ thư từ ngoại giao trong kháng chiến. Trong hậu cung, các phi tần tranh nhau ngôi thái tử cho con mình. Đây là cái nền để hiểu vì sao một cái chết đột ngột lại kéo theo cả một dòng họ.

Nguyễn Trãi (1380 – 1442) quê gốc ở Nhị Khê (nay thuộc Hà Nội), là con Nguyễn Phi Khanh và cháu ngoại Trần Nguyên Đán. Sau chiến thắng, ông giữ nhiều chức văn, nhưng không phải lúc nào cũng được tin dùng. Cuối thập niên 1430 ông xin về ở Côn Sơn (Chí Linh), nơi ông viết nhiều bài thơ nổi tiếng về cảnh nhàn. Thái Tông về sau lại gọi ông ra giúp việc.

Diễn biến theo Đại Việt sử ký toàn thư

Đại Việt sử ký toàn thư, phần do Ngô Sĩ Liên biên soạn (hoàn thành năm 1479), chép sự việc khá ngắn. Có thể tóm lại theo các mốc sau:

• Năm Nhâm Tuất 1442, vua Thái Tông đi tuần miền đông, duyệt quân ở thành Chí Linh. Nguyễn Trãi đón vua ở chùa Côn Sơn.
• Trên đường về, vua dừng ở Lệ Chi Viên, thuộc huyện Gia Định xưa. Nguyễn Thị Lộ, người vợ lẽ của Nguyễn Trãi, khi ấy giữ chức Lễ nghi học sĩ trong cung, theo hầu.
• Vua thức suốt đêm rồi mất. Các quan đưa thi hài về kinh và giữ kín một thời gian.
• Triều đình kết tội Nguyễn Thị Lộ giết vua. Nguyễn Trãi bị bắt, và tháng 8 năm ấy (âm lịch) chịu tội tru di tam tộc, tức tội liên luỵ cả ba họ.

Sử chép chuyện này theo giọng của triều đình kết án. Không có lời khai, không có chi tiết điều tra nào được ghi lại. Người đọc hôm nay chỉ biết chắc ba điều: vua mất đột ngột, Nguyễn Thị Lộ có mặt, và Nguyễn Trãi bị xử rất nhanh.

Lê Thánh Tông minh oan năm 1464

Năm 1460, Lê Tư Thành, con của Thái Tông với bà Ngô Thị Ngọc Dao, lên ngôi, tức vua Lê Thánh Tông. Năm 1464, niên hiệu Quang Thuận thứ năm, vua xuống chiếu rửa oan cho Nguyễn Trãi, truy tặng tước Tán trù bá, và cho tìm con cháu còn sót lại. Người con trai sống sót là Nguyễn Anh Vũ được cấp ruộng và bổ làm quan.

Việc minh oan có hai ý nghĩa. Một là nhà vua chính thức công nhận án năm 1442 là sai với Nguyễn Trãi. Hai là chính sử về sau có lý do để ca ngợi ông, vì vua đương triều đã làm thế. Điều cần để ý: chiếu minh oan không giải thích ai thật sự gây ra cái chết của Thái Tông. Câu hỏi đó bị bỏ ngỏ từ chính thế kỷ 15.

Những cách giải thích: sử chép và giả thuyết

Vì sử liệu ít, các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều cách hiểu. Bảng dưới đây tách rõ mức độ tin cậy.

Truyện rắn báo oán xuất hiện trong một số sách dã sử về sau và lan rộng trong dân gian. Nó cho thấy người đời sau cảm thấy vụ án vô lý đến mức phải tìm một lời giải thích ngoài lẽ thường. Nhưng nó không giúp gì cho việc tìm sự thật, và không nên kể như một phần của lịch sử.

Một chi tiết hay bị kể sai: có người nói Nguyễn Trãi từng che chở cho bà Ngô Thị Ngọc Dao khi bà bị hãm hại trong cung, nên bị phe đối nghịch thù ghét. Ý này thường được nêu như một khả năng, không phải điều sử chép chắc chắn. Khi đọc sách báo, nên để ý tác giả có ghi rõ "có giả thuyết cho rằng" hay không.

Vì sao vụ án này nặng nề trong ký ức người Việt

Lệ Chi Viên không phải vụ án đầu tiên giết oan công thần. Trước đó, thời Lê Thái Tổ, Trần Nguyên Hãn và Phạm Văn Xảo đều bị nghi kỵ và phải chết. Nhưng vụ Nguyễn Trãi để lại vết thương sâu hơn vì mấy lẽ:

• Người bị hại là tác giả của bản tuyên ngôn độc lập. Bình Ngô đại cáo mở đầu bằng lời khẳng định nước Đại Việt có văn hiến, có cương vực, có phong tục riêng. Người viết những câu đó lại chết vì một cái án không rõ ràng.
• Hình phạt liên luỵ người vô can. Tru di tam tộc nghĩa là người thân ba họ phải chịu tội theo. Đây là một trong những hình thức mà luật xưa dành cho tội nặng nhất, và bị người đời sau xem là đỉnh điểm của sự bất công.
• Chính nhà Lê thừa nhận sai. Khi triều đại tự minh oan, câu chuyện trở thành bài học công khai về chuyện xử án vội vàng.

Câu chuyện còn được nhắc mỗi khi bàn về số phận người trí thức bên cạnh quyền lực. Nguyễn Trãi từng có những câu thơ về sự lo âu chốn quan trường trong Quốc âm thi tập, nên người đọc hay đặt thơ ông bên cạnh cái kết năm 1442.

Mốc thời gian

1. 1380: Nguyễn Trãi ra đời.
2. 1418 – 1427: Khởi nghĩa Lam Sơn; Nguyễn Trãi soạn thư từ ngoại giao, sau gom thành Quân trung từ mệnh tập.
3. 1428: Bình Ngô đại cáo; nhà Lê lập.
4. 1433: Lê Thái Tổ mất, Lê Thái Tông lên ngôi khi còn nhỏ.
5. 1442: Vua mất ở Lệ Chi Viên; Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ bị kết tội.
6. 1464: Lê Thánh Tông minh oan, truy tặng Tán trù bá.
7. 1479: Ngô Sĩ Liên hoàn thành Đại Việt sử ký toàn thư, trong đó có ghi chép về vụ án.
8. 1980: UNESCO đưa kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi vào danh sách các ngày kỷ niệm của tổ chức.

Góc nhìn hôm nay: đi đâu, đọc gì

Bài học dễ thấy nhất của vụ án là chuyện xử án vội trong lúc triều đình rối ren. Một cái chết chưa rõ nguyên nhân đã được biến thành tội danh trong vài tuần, và cái giá là mạng sống của nhiều người không liên quan. Người xưa không có pháp y hay lời khai được lưu, nên việc minh oan chỉ có thể đến từ một ông vua đời sau.

Nếu muốn tìm hiểu tiếp:

• Côn Sơn – Kiếp Bạc (Chí Linh, nay thuộc thành phố Hải Phòng): khu di tích có đền thờ Nguyễn Trãi, gắn với những năm ông ở ẩn.
• Nhị Khê (nay thuộc Hà Nội): quê gốc, có đền thờ Nguyễn Trãi và thân phụ Nguyễn Phi Khanh.
• Lệ Chi Viên (vùng Đại Lai, Bắc Ninh): vùng đất được nhiều nhà nghiên cứu xác định là nơi vua Thái Tông mất; địa phương có dựng di tích tưởng niệm sự kiện.
• Sách nên đọc: Đại Việt sử ký toàn thư, phần bản kỷ Thái Tông và Thánh Tông; Nguyễn Trãi toàn tập để đọc chính văn thơ ông; các công trình nghiên cứu về Nguyễn Trãi của Viện Văn học, nơi giải thích kỹ những chỗ còn tranh cãi.

Một mẹo khi đọc: hãy tách riêng phần sử chép (Toàn thư) với phần bình luận của người viết đời sau. Rất nhiều bài báo trộn ba tầng sử, giả thuyết và truyền thuyết vào một mạch kể, làm người đọc tưởng mọi thứ đều đã được chứng minh.