Trần Thủ Độ (1194 – 1264) là thái sư, người dựng nên nhà Trần, và được sử nhớ vì những lần đặt phép nước lên trên tình thân: ông không cho vợ là Linh Từ quốc mẫu chạy chức cho người quen, khen thưởng người lính dám chặn kiệu vợ mình, và gạt đi đề nghị cho anh ruột làm tướng. Các chuyện này đều được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư. Nhưng cũng chính Toàn thư ghi lại những việc tàn nhẫn của ông với họ Lý, nên muốn hiểu Trần Thủ Độ phải nhìn cả hai mặt.
Trần Thủ Độ là ai
Cuối thời Lý, triều đình suy yếu, các thế lực địa phương nổi lên. Họ Trần ở vùng Tức Mặc, Lưu Xá (vùng Nam Định và Thái Bình cũ) dần nắm binh quyền nhờ gả con gái cho vua Lý Huệ Tông. Trần Thủ Độ, chú họ của hoàng hậu Trần Thị Dung, trở thành người điều khiển thực sự trong cung.
Năm 1225, ông sắp xếp để Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh, cháu ông, mới tám tuổi. Nhà Trần ra đời. Trần Cảnh là vua Trần Thái Tông, còn Trần Thủ Độ làm Thái sư thống quốc hành quân vụ, nắm việc nước suốt mấy chục năm. Ông lấy Trần Thị Dung, vợ cũ của Lý Huệ Tông, sau được phong Linh Từ quốc mẫu.
Toàn thư có một lời nhận xét ngắn gọn về ông, đại ý: Thủ Độ tuy không có học vấn nhưng tài lược hơn người, làm quan triều Lý được mọi người suy tôn, giúp Thái Tông lập nghiệp. Chính vì quyền lực lớn như vậy, những chuyện ông tự giữ phép lại càng đáng chú ý.
Chuyện người xin chức câu đương
Câu đương là một chức nhỏ ở cấp xã thời Trần, lo việc bắt bớ, giữ trật tự trong làng. Theo Toàn thư, Linh Từ quốc mẫu có lần xin riêng cho một người được làm câu đương. Thủ Độ gật đầu, ghi tên và quê quán người ấy.
Khi xét duyệt đến, ông gọi người ấy tới và bảo rằng người này được làm câu đương vì có quốc mẫu xin cho, không giống các câu đương khác, nên phải chịu một dấu riêng để phân biệt. Người ấy sợ hãi kêu van mãi, ông mới tha, và việc xin chức cũng thôi.
Chuyện không cần kể thêm chi tiết. Điều nó nói rất rõ: trong mắt Thủ Độ, một chức vụ có được nhờ quan hệ là thứ đáng xấu hổ, cần bị đánh dấu chứ không được che đi. Người xin chức qua cửa sau phải hiểu rằng mình khác người được chọn đúng cách. Từ đó, Toàn thư chép, không ai dám đem việc riêng đến cầu cạnh.
Người lính chặn kiệu quốc mẫu
Chuyện thứ hai cũng về Linh Từ. Một lần bà đi kiệu qua khu Thềm Cấm, nơi người không phận sự không được vào. Người quân hiệu canh ở đó ngăn lại, không cho đi. Bà về khóc với chồng, kể rằng mình bị một tên lính nhỏ làm nhục.
Thủ Độ nổi giận, sai bắt người lính đến. Khi người ấy tới, ông hỏi đầu đuôi. Người lính kể đúng sự việc: ở chỗ ấy phép nước không cho ai đi qua, kể cả quốc mẫu. Nghe xong, Thủ Độ đổi giận làm vui, nói rằng người ở chức thấp mà giữ được phép nước thì ta còn trách gì, rồi thưởng vàng lụa cho về.
Điểm hay của chuyện này nằm ở chỗ ông bắt người trước, hỏi sau. Ông cũng giận vì vợ như bao người chồng khác. Nhưng khi nghe rõ, ông chọn đứng về phía phép nước. Một người lính chặn được kiệu của bà vợ người quyền lực nhất triều là chuyện hiếm, và việc được thưởng còn hiếm hơn.
Người tố Thủ Độ chuyên quyền
Chuyện thứ ba thường được nhắc nhiều nhất. Có người đến gặp vua Trần Thái Tông, khóc mà nói rằng bệ hạ còn trẻ mà Thủ Độ quyền át cả vua, xã tắc rồi sẽ ra sao. Thái Tông liền ngự đến nhà Thủ Độ, đem nguyên lời ấy kể lại.
Thủ Độ thừa nhận là đúng như lời người ấy nói, rồi lấy tiền lụa thưởng cho người tố mình.
Có nhiều cách hiểu chuyện này. Cách hiểu phổ biến là Thủ Độ tự tin vào lòng trung với nhà Trần nên không sợ bị tố. Một cách hiểu tỉnh táo hơn: người nắm quyền lớn mà trừng phạt người tố mình thì sẽ chẳng ai dám nói thật nữa, và Thủ Độ hiểu điều đó. Dù hiểu theo cách nào, việc ông không trả thù người tố cáo là chi tiết sử chép rõ ràng.
Không cho anh ruột làm tướng
Chuyện thứ tư liên quan đến chính anh trai ông là Trần An Quốc. Vua Thái Tông muốn cho An Quốc làm tướng. Thủ Độ can, đại ý: An Quốc là anh thần, nếu là người hiền thì thần xin nhường chức của mình, nếu là người kém thì không thể dùng; còn nếu anh em cùng làm tướng thì việc triều đình sẽ ra sao. Vua thôi không bổ nữa.
Câu trả lời này đặt ra một nguyên tắc mà các triều đại sau cũng phải đối mặt: quyền lực tập trung vào một gia đình là mối nguy cho nhà nước, kể cả khi gia đình ấy trung thành.
Mặt tối mà sử cũng chép
Nếu chỉ kể bốn chuyện trên, Trần Thủ Độ trông như một vị quan liêm chính. Nhưng Toàn thư cũng chép những việc ông làm để giữ ngai vàng cho họ Trần:
- Năm 1226, Lý Huệ Tông, khi đó đã nhường ngôi và đi tu ở chùa Chân Giáo, bị Thủ Độ bức phải chết.
- Toàn thư còn chép việc tông thất nhà Lý bị trừ bỏ hàng loạt năm 1232. Chi tiết của sự việc này được nhiều nhà nghiên cứu xem xét lại, vì có thể đã bị phóng đại trong các ghi chép đời sau.
- Thủ Độ cũng sắp đặt việc ép Trần Liễu nhường vợ là công chúa Thuận Thiên cho vua Thái Tông năm 1237, vì Thái Tông khi ấy chưa có con nối dõi. Việc này dẫn đến cuộc nổi loạn ngắn của Trần Liễu.
Các sử thần đời sau, từ Ngô Sĩ Liên đến những người biên soạn Khâm định Việt sử thông giám cương mục thời Nguyễn, đều phê phán những việc này. Như vậy, Trần Thủ Độ không phải hình mẫu hoàn hảo. Ông giữ phép nước nghiêm với người khác và với người nhà, nhưng chính ông đã vượt qua mọi phép tắc để dựng ngôi cho họ mình.
Bảng tóm tắt các chuyện trong Toàn thư
| Chuyện | Người liên quan | Thủ Độ làm gì | Ý nghĩa thường được rút ra |
|---|---|---|---|
| Xin chức câu đương | Linh Từ quốc mẫu, một người quen | Doạ đánh dấu người được chức nhờ cửa sau | Chức vụ không phải quà riêng |
| Chặn kiệu ở Thềm Cấm | Linh Từ, một quân hiệu | Hỏi rõ rồi thưởng người lính | Phép nước trên cả quốc mẫu |
| Người tố chuyên quyền | Vua Thái Tông, một người dân | Nhận là đúng, thưởng người tố | Không trả thù người nói thẳng |
| Anh ruột làm tướng | Trần An Quốc | Can vua không bổ | Tránh tập trung quyền vào một nhà |
| Năm 1258 | Vua Thái Tông, quân Mông Cổ | Trấn an vua bằng câu "đầu thần chưa rơi xuống đất" | Bản lĩnh lúc nguy nan |
Câu nói năm 1258 là lời Thủ Độ đáp khi vua hỏi kế đối phó quân Mông Cổ, được Toàn thư ghi lại: đầu thần chưa rơi xuống đất thì xin bệ hạ đừng lo. Nó không thuộc chuyện phép nước, nhưng hay được kể chung vì cho thấy tính cách cứng rắn của ông.
Góc nhìn hôm nay
Các chuyện về Trần Thủ Độ hay được đưa vào sách giáo khoa và bài giảng về đạo đức công vụ. Điều đáng học không phải là doạ nạt hay trừng phạt, mà là ba nguyên tắc rõ ràng: chức vụ phải được trao đúng người đúng cách; người làm đúng phận sự phải được bảo vệ dù làm phật lòng người quyền thế; người lên tiếng tố cáo không bị trả thù.
Đồng thời, câu chuyện của ông là lời nhắc rằng một người giữ phép nghiêm với kẻ dưới vẫn có thể làm điều tàn nhẫn để giữ quyền. Đọc sử cho đúng là đọc cả hai mặt, không tô hồng.
Nếu muốn tìm hiểu thêm:
- Đọc Toàn thư, phần bản kỷ Trần Thái Tông, nhất là đoạn chép khi Thủ Độ mất năm 1264, nơi sử thần tổng kết cuộc đời ông.
- Khu di tích nhà Trần ở Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình (đền Trần, chùa Phổ Minh), và vùng Hưng Hà (Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên), nơi có lăng mộ các vua Trần, giúp hình dung vùng đất phát tích của dòng họ.
- Truyện lịch sử về nhà Trần có nhiều, nhưng khi gặp lời thoại dài của Thủ Độ thì nên biết đó là sáng tác; sử chỉ chép ý chính, rất ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Trần Thủ Độ là ai?
Trần Thủ Độ (1194 – 1264) là thái sư đầu đời Trần, người sắp xếp để Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh năm 1225, mở ra nhà Trần. Ông nắm quyền điều hành triều chính nhiều năm và lãnh đạo việc chống quân Mông Cổ năm 1258.
Chuyện Trần Thủ Độ và người xin chức câu đương là gì?
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vợ ông là Linh Từ quốc mẫu xin cho một người làm câu đương. Thủ Độ gọi người ấy đến, bảo rằng được chức nhờ có người xin nên phải chịu một dấu riêng để phân biệt; người ấy van xin mãi mới được tha, và không còn ai dám chạy chức qua ông.
Vì sao Trần Thủ Độ thưởng người tố cáo mình?
Khi có người tố với vua Thái Tông rằng Thủ Độ quyền át cả vua, ông nhận là đúng và thưởng tiền lụa cho người ấy. Sử không giải thích lý do, nhưng việc không trả thù người nói thẳng được xem là cách để giữ cho người khác còn dám lên tiếng.
Linh Từ quốc mẫu là ai?
Linh Từ quốc mẫu là Trần Thị Dung, vốn là hoàng hậu của vua Lý Huệ Tông, mẹ của Lý Chiêu Hoàng. Sau khi nhà Trần lập, bà lấy Trần Thủ Độ và được phong tước quốc mẫu.
Trần Thủ Độ có phải người tốt không?
Sử chép ông vừa giữ phép nước nghiêm minh vừa làm nhiều việc tàn nhẫn với họ Lý để giữ ngai cho họ Trần, như bức Lý Huệ Tông phải chết năm 1226. Các sử thần khen tài lược của ông nhưng phê phán những việc đó, nên không nên xem ông là hình mẫu hoàn hảo.
