Chèo Trương Viên: chữ hiếu, chữ nghĩa và nỗi khổ oan của Thị Phương

Trương Viên là vở chèo cổ khuyết danh kể chuyện Trương Viên đi đánh trận xa, để lại mẹ già và vợ là Thị Phương; giữa loạn lạc, Thị Phương một mình đưa mẹ chồng chạy loạn, đi xin ăn nuôi mẹ, chịu đủ khổ nạn, cho tới ngày cả nhà đoàn tụ. Vở đề cao chữ hiếu (Thị Phương với mẹ chồng) và chữ nghĩa (vợ chồng giữ trọn với nhau). Nỗi "oan" trong Trương Viên không phải một phiên xử sai như Quan Âm Thị Kính, mà là cái khổ oan của người lương thiện bị chiến tranh và số phận dồn ép.

Gốc tích vở chèo

Chuyện Trương Viên có cả dạng truyện thơ Nôm và dạng chèo, đều khuyết danh. Đây là một trong những vở chèo cổ được giới nghiên cứu xếp vào nhóm "chèo sân đình" lâu đời nhất, cùng với Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ, Kim Nham, Từ Thức… Trải qua nhiều thế hệ phường chèo, rồi được các nhà hát chỉnh lý trong thế kỷ 20, vở có nhiều bản với chi tiết khác nhau. Bài này kể theo cốt truyện chung và nói rõ chỗ các bản khác nhau.

Tóm tắt Trương Viên

Ra đi

Trương Viên là người con hiếu thảo, vợ là Thị Phương hiền thục. Có giặc, Trương Viên phải đi đánh trận xa, để lại mẹ già và vợ trẻ. Cảnh chia tay — người con dặn vợ thay mình phụng dưỡng mẹ, người vợ hứa giữ trọn đạo dâu — là một trong những cảnh hát nam buồn nổi tiếng.

Loạn lạc và khổ nạn

Giặc tràn đến làng. Thị Phương dìu mẹ chồng chạy loạn. Thương con không về, bà mẹ khóc nhiều đến mù loà. Thị Phương phải đi xin ăn để nuôi mẹ chồng, đi qua rừng núi, gặp những thử thách kỳ lạ. Ở phần này các bản kể khác nhau nhiều: có bản cho nàng gặp thú dữ, yêu quái trong rừng và phải chịu hy sinh đôi mắt của mình; có bản nhấn vào cảnh đói khát, bị người đời xua đuổi. Điểm chung: Thị Phương không bỏ mẹ chồng, dù bản thân mất hết.

Đoàn tụ

Sau nhiều năm, Trương Viên trở về, không tìm thấy nhà. Cuộc tìm nhau giữa người chồng đã đổi khác và hai mẹ con hành khất là cao trào cảm xúc của vở. Họ nhận ra nhau — trong nhiều bản qua lời hát kể lể của Thị Phương. Nhờ lòng hiếu nghĩa cảm động trời đất, theo cách kể của vở, mắt người được sáng lại, gia đình đoàn viên.

Thị Phương: hình mẫu "nữ chín" của chèo

Trong hệ vai chèo, Thị Phương thuộc loại nữ chín (đào thương): người phụ nữ đức hạnh, chịu thương chịu khó, gặp nhiều oan trái. Đây cũng là kiểu vai của Thị Kính, Châu Long. So sánh ba nhân vật giúp thấy chèo nhìn người phụ nữ ra sao:

Ba người đều chịu thiệt mà không làm gì sai. Chèo cổ để cho họ được đền đáp ở cuối — thành Phật, đoàn tụ, được trân trọng — như một lời hứa của sân khấu rằng người ngay sẽ không bị bỏ quên.

Chữ hiếu, chữ nghĩa — và "oan" ở đâu

Người xem hay hỏi: Trương Viên có oan không, khi không ai vu cáo Thị Phương? Có thể nhìn theo mấy tầng:

• Oan vì loạn lạc: một gia đình lương thiện bị chiến tranh xé lẻ. Người xưa gọi đó là "oan khổ" — chịu khổ mà không có lỗi.
• Oan vì lòng người: trên đường xin ăn, Thị Phương bị khinh rẻ, xua đuổi; người ta nhìn bộ áo rách mà không thấy tấm lòng.
• Giải oan bằng đoàn tụ: cái kết không phải một bản án, mà là sự công nhận — người chồng, người mẹ, và cả khán giả thấy rõ Thị Phương đã sống ra sao.

Chữ hiếu ở đây có điểm đáng chú ý: đó là hiếu của con dâu với mẹ chồng — người không cùng máu mủ. Vở muốn nói chữ hiếu, chữ nghĩa không dừng ở huyết thống mà ở lời hứa và tình thương.

Người xem hôm nay cũng có quyền đặt câu hỏi: vì sao mọi gánh nặng dồn hết lên người phụ nữ? Đây là chỗ các buổi bàn về chèo cổ thường dừng lại lâu, và không có câu trả lời duy nhất.

Người ở nhà khi chồng ra trận: một mô-típ lớn của văn chương Việt

Trương Viên không đứng một mình. Hình ảnh người vợ ở nhà nuôi mẹ già, nuôi con nhỏ khi chồng đi đánh trận là một mô-típ lớn của văn chương Việt. Khúc ngâm chữ Hán Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn (thế kỷ 18), với bản diễn Nôm nổi tiếng thường gán cho Đoàn Thị Điểm, nói nỗi nhớ chồng nơi chiến địa bằng giọng trữ tình bác học. Ca dao thì nói bằng giọng mộc mạc hơn, về người vợ một mình gánh việc nhà, việc đồng.

Điểm riêng của Trương Viên là nó đưa mô-típ ấy lên sân khấu làng, với một kết cục cụ thể: người đi được trở về, người ở lại được nhìn thấy. Với khán giả nông thôn xưa — nhiều nhà có người đi lính, đi phu không về — cảnh đoàn tụ ấy là một lời an ủi. Khán giả khóc ở cảnh chia tay và cười ở cảnh gặp lại, như chính nỗi mong của họ.

Vì thế, khi xem lại Trương Viên, nên nhớ vở diễn không chỉ dạy đạo hiếu. Nó còn là tiếng nói của những gia đình bị chiến tranh chia cắt trong nhiều thế kỷ, được kể bằng ngôn ngữ của chiếu chèo.

Cái hay của Trương Viên trên sân khấu

• Làn điệu: vở có nhiều làn điệu buồn, kể lể, hợp với vai nữ chín; những đoạn Thị Phương hát kể khổ là thử thách giọng hát của đào thương.
• Không gian ước lệ: rừng núi, đường chạy loạn, cảnh xin ăn đều gợi bằng động tác, không có cảnh trí thật — khán giả tự dựng trong đầu.
• Hề chèo: dù vở buồn, các vai hề vẫn chen vào làm nhẹ không khí, đó là nhịp quen của chèo: khóc rồi cười, cười rồi khóc.

Góc nhìn hôm nay

• Xem: Trương Viên ít được dựng nguyên vở hơn Quan Âm Thị Kính, nhưng vẫn có trong vốn tiết mục của Nhà hát Chèo Việt Nam và các nhà hát chèo đồng bằng Bắc Bộ; các trích đoạn hay xuất hiện trên chương trình chèo truyền hình.
• Đọc: các tuyển tập chèo cổ in kịch bản Trương Viên; truyện thơ Nôm cùng tên có bản phiên âm.
• Kể cho con: câu chuyện có thể kể ngắn cho trẻ như một chuyện về lòng thương ông bà, cha mẹ — bỏ phần khổ nạn đáng sợ, giữ phần Thị Phương không bỏ mẹ già.