Mặt tuồng là lối vẽ mặt bằng màu của diễn viên tuồng (hát bội) để người xem nhìn là biết tính cách nhân vật. Quy ước thường gặp: mặt đỏ là người trung dũng, mặt đen là người cương trực, nóng tính, mặt trắng mốc là kẻ gian hiểm, mặt vằn nhiều màu là tướng dữ hoặc nhân vật kỳ dị. Quy ước có khác nhau giữa các đoàn và các vùng, nên chỉ nói "thường". Mặt tuồng là một thứ "chữ viết" bằng màu, giúp sân khấu phân định thiện ác trước khi nhân vật mở miệng.
Vì sao tuồng phải vẽ mặt
Tuồng ra đời để diễn ở sân đình, sân cung, nhiều khi dưới ánh đuốc, ánh đèn dầu. Khán giả đông, ngồi xa, nhiều người không biết chữ. Muốn họ theo được câu chuyện có hàng chục nhân vật, sân khấu cần một cách nhận diện thật nhanh. Vẽ mặt giải quyết việc đó:
- Nhìn từ xa vẫn rõ: màu đậm, nét mạnh, phóng to các đường mày, mắt, miệng.
- Nói trước tính cách: nhân vật bước ra là người xem đã biết nên thương hay nên ghét.
- Phóng đại cảm xúc: lông mày xếch, mắt kẻ dài làm cái giận, cái nghiêm trở nên rõ hơn.
Hệ thống vẽ mặt của tuồng có quan hệ với kinh kịch và các loại hí khúc Trung Hoa, nhưng tuồng Việt đã phát triển cách vẽ, cách phối màu riêng qua nhiều thế hệ nghệ nhân.
Bảng màu mặt tuồng thường gặp
| Màu mặt | Thường gợi tính cách | Ví dụ hay gặp |
|---|---|---|
| Đỏ | Trung thành, dũng cảm, chính trực | Quan Công; các tướng trung nghĩa |
| Đen | Cương trực, nóng nảy, thẳng thắn, đôi khi thô mà thật | Trương Phi; các vai quan thanh liêm cứng rắn |
| Trắng mốc (trắng bệch) | Gian xảo, nham hiểm, nịnh thần | Tào Tháo; các gian thần cướp ngôi |
| Trắng hồng, phấn hồng | Văn nhân, kép văn trẻ, người hiền | Thư sinh, vua trẻ, trung thần văn |
| Mặt vằn, mặt rằn nhiều màu | Tướng dữ, tính khí thất thường, nhân vật ngoại bang | Tướng giặc, tướng hung hãn |
| Xanh, vàng, kim nhũ | Thần, quỷ, yêu, nhân vật siêu nhiên | Thần linh, hồn ma, yêu quái |
Bảng trên là quy ước phổ biến; không có một "bộ luật màu" duy nhất cho mọi đoàn. Một nhân vật có thể được vẽ khác nhau ở Bình Định, Huế hay Nam Bộ.
Đọc một gương mặt tuồng
Màu nền chỉ là bước đầu. Người xem sành tuồng còn đọc các chi tiết:
Lông mày
Lông mày là chỗ người vẽ mặt thể hiện nhiều nhất. Mày vẽ cong, đậm, xếch lên là vẻ uy nghi, cương nghị; mày nhỏ, ngắn, cong xuống có thể là vẻ hiền hoặc vẻ nham hiểm tuỳ màu nền. Một số mày có hình ngọn lửa, hình con tằm — mỗi kiểu có tên gọi riêng trong nghề.
Mắt
Mắt được kẻ dài, xếch, làm nổi tròng. Khi diễn viên trợn mắt, liếc mắt — một kỹ thuật quan trọng của tuồng — nét kẻ giúp động tác nhìn rõ từ xa.
Râu
Râu (râu giả, gắn vào) cũng nói tính cách: râu đen dài ba chòm thường cho người đứng đắn, trung thần; râu đỏ, râu xồm cho tướng dữ; râu bạc cho lão thần. Cách diễn viên vuốt râu, hất râu là một phần quan trọng của động tác.
Những đường "lệch"
Có những mặt cố ý vẽ lệch, vẽ méo một bên — gợi một tính cách bất thường, một kẻ hai lòng, hoặc một nhân vật có số phận éo le. Người xem tinh ý thấy ngay sự "không bình thường" trước khi nhân vật làm gì.
Mặt tuồng và thiện ác phân minh
Mặt tuồng là hình thức rõ nhất của nguyên tắc thiện ác phân minh trên sân khấu cổ truyền. Người xem không phải đoán xem ai tốt ai xấu; sân khấu nói thẳng. Điều đó có hai mặt:
- Mặt mạnh: câu chuyện rõ ràng, bài học đạo đức đi thẳng vào lòng người xem, kể cả trẻ em và người không biết chữ. Trống chầu khen người trung, chê kẻ nịnh — cả nhà hát cùng phán xét.
- Mặt hạn chế: con người thật hiếm khi chỉ một màu. Kịch nói hiện đại, phim ảnh có thể đi sâu vào những nhân vật vừa tốt vừa xấu, điều mà mặt tuồng ít làm được.
Thú vị là có những nhân vật mà màu mặt đã "phán" sẵn nhưng người xem đời sau lại tranh luận. Tào Tháo mặt trắng là ví dụ: trên sân khấu là gian hùng, nhưng sử học có cái nhìn nhiều chiều hơn về ông. Sân khấu theo hình ảnh của tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa, không phải theo sử.
Vẽ mặt: một nghề trong nghề
Ngày xưa, diễn viên tuồng tự vẽ mặt cho mình. Họ học cách vẽ từ thầy, tập nhiều năm. Một lần vẽ mặt cho vai lớn có thể mất khá lâu: bôi nền, kẻ mày, kẻ mắt, tô môi, đánh bóng. Màu xưa làm từ các chất có sẵn như son, phấn, muội đèn; nay dùng màu hoá trang chuyên dụng.
Nghệ nhân xưa coi việc vẽ mặt là lúc "nhập vai": ngồi trước gương, dần dần biến thành nhân vật. Với những vai được thờ kính như Quan Công, nhiều đoàn kể rằng người đóng phải giữ mình trước buổi diễn và vẽ mặt trong sự nghiêm trang.
Mặt tuồng ngoài sân khấu
Hình ảnh mặt tuồng đã đi ra khỏi nhà hát. Nhiều họa sĩ đương đại lấy mặt tuồng làm đề tài tranh; nhiều thiết kế đồ lưu niệm, áp phích lễ hội dùng các mảng màu đỏ, đen, trắng của mặt vẽ. Mặt nạ giấy bồi bán dịp Trung thu ở phố cổ Hà Nội cũng có những mẫu lấy cảm hứng từ mặt tuồng, bên cạnh ông Địa, Tôn Ngộ Không. Với nhiều đứa trẻ thành phố, đó là lần đầu chúng chạm vào ý tưởng "mỗi màu mặt là một tính cách".
Góc nhìn hôm nay: xem và học về mặt tuồng
- Xem diễn: các nhà hát tuồng ở Hà Nội, Đà Nẵng và các đoàn hát bội ở miền Trung, Nam Bộ. Nếu có dịp, xin vào hậu trường (khi đoàn cho phép) xem diễn viên vẽ mặt trước giờ diễn.
- Trưng bày: một số nhà hát tuồng và bảo tàng văn hoá ở Huế, Đà Nẵng, Hà Nội có khu trưng bày mặt vẽ, mũ mão, trang phục tuồng; nên hỏi trước giờ mở cửa.
- Thử cùng trẻ em: in một khuôn mặt trống, cho trẻ tô màu theo tính cách nhân vật trong truyện cổ — một cách vui để hiểu ý tưởng "màu nói tính cách" mà không cần thuộc vở.
- Đọc: sách giới thiệu nghệ thuật tuồng thường có phần minh hoạ mặt vẽ, giải thích các kiểu mày, kiểu râu.
Câu hỏi thường gặp
Mặt tuồng là gì?
Mặt tuồng là lối vẽ mặt bằng màu của diễn viên tuồng để thể hiện tính cách nhân vật. Mỗi màu nền, kiểu mày, kiểu râu gợi một kiểu người: trung, nịnh, cương trực, hung dữ. Nhờ đó khán giả nhìn là biết nhân vật đứng phía thiện hay ác.
Mặt đỏ trong tuồng có ý nghĩa gì?
Mặt đỏ thường dành cho nhân vật trung thành, dũng cảm, chính trực, tiêu biểu là Quan Công. Quy ước này phổ biến nhưng không tuyệt đối; mỗi đoàn có thể vẽ khác đôi chút.
Vì sao gian thần trong tuồng mặt trắng?
Mặt trắng mốc, trắng bệch thường gợi sự lạnh lùng, nham hiểm, nên được dùng cho gian thần, nịnh thần như Tào Tháo. Đây là quy ước sân khấu, theo hình ảnh nhân vật trong tiểu thuyết, không phải đánh giá của sử học.
Mặt đen trong tuồng là người tốt hay xấu?
Mặt đen thường là người tốt nhưng cương trực, nóng nảy, thẳng thắn, như Trương Phi hay các vai quan cứng rắn. Màu đen gợi tính cách mạnh, không quanh co, chứ không mang nghĩa xấu.
Chèo có vẽ mặt như tuồng không?
Chèo ít vẽ mặt theo hệ màu như tuồng; diễn viên chủ yếu hoá trang tự nhiên. Riêng các vai hề chèo có cách hoá trang riêng để gây cười. Hệ thống mặt vẽ nhiều màu là đặc trưng của tuồng.
