Lưu Bình Dương Lễ tóm tắt: chuyện nghĩa bạn trong chèo cổ Việt Nam

Lưu Bình Dương Lễ là vở chèo cổ khuyết danh về tình bạn: Dương Lễ, người bạn nghèo đã đỗ đạt làm quan, cố ý đối xử lạnh nhạt khi Lưu Bình sa sút tìm đến, rồi âm thầm gửi vợ mình là Châu Long đến nuôi Lưu Bình ăn học suốt mấy năm cho tới khi đỗ. Đến cuối, Lưu Bình mới biết ơn ai. Vở được coi là mẫu mực về "nghĩa bạn" trên sân khấu Việt, và tên hai nhân vật thành cách nói chỉ đôi bạn hết lòng vì nhau.

Gốc tích của câu chuyện

Chuyện Lưu Bình – Dương Lễ có cả dạng truyện thơ Nôm và dạng chèo, đều khuyết danh. Bản chèo lưu truyền qua các phường chèo Bắc Bộ, được chỉnh lý nhiều lần trong thế kỷ 20 để diễn ở nhà hát. Như nhiều tích chèo, các chi tiết có khác nhau giữa các bản; cốt truyện chính thì giống nhau.

Nhân vật mang tên kiểu Hán (Lưu, Dương), câu chuyện có thể có gốc từ một tích xa hơn, nhưng cách kể trên chiếu chèo hoàn toàn là cách kể của làng Việt: chuyện học hành, thi cử, làm quan, cảnh nghèo, cảnh vợ con.

Tóm tắt Lưu Bình Dương Lễ

Hai người bạn, hai cảnh nhà

Lưu Bình con nhà giàu, Dương Lễ con nhà nghèo. Hai người cùng học một thầy, kết làm anh em. Lưu Bình nuôi Dương Lễ ăn học. Đến kỳ thi, Dương Lễ đỗ, ra làm quan; Lưu Bình ham chơi, trượt, rồi sa vào cờ bạc, gia sản tan hết.

Lần tìm bạn bị đối xử lạnh nhạt

Sa cơ, Lưu Bình tìm đến dinh Dương Lễ, mong được bạn cũ giúp. Dương Lễ tiếp lạnh nhạt, để bạn chờ lâu, cho ăn bữa cơm rất tồi, rồi nói những lời như xua đuổi. Trong nhiều bản, chi tiết "cơm hẩm cà thâm" là hình ảnh khán giả nhớ nhất. Lưu Bình tức giận bỏ đi, thề sẽ học lại cho thành đạt để rửa nhục.

Châu Long và ba năm nuôi bạn chồng

Dương Lễ thật ra cố tình làm thế để Lưu Bình tự ái mà quyết chí. Ông bàn với vợ là Châu Long, nhờ nàng giả làm một cô gái lỡ đường, tìm đến ở cùng Lưu Bình, lo cơm nước, may vá, khuyến khích Lưu Bình học. Châu Long giữ mình, không để Lưu Bình gần gũi, hẹn đến khi đỗ đạt mới tính chuyện trăm năm.

Ba năm sau, Lưu Bình thi đỗ. Đúng lúc ấy Châu Long lặng lẽ ra đi. Lưu Bình buồn, tìm đến Dương Lễ kể chuyện, kể cả việc bị bạc đãi năm xưa. Đến khi Châu Long bước ra, Lưu Bình mới hiểu: người nuôi mình ăn học là vợ bạn, và người làm nhục mình chính là người muốn mình đứng dậy.

Những cảnh và vai đáng nhớ

Nghĩa bạn: một kiểu hào hiệp không có gươm

Ở wiki này, ta thường nói về hào hiệp như việc ra tay vì người khác. Lưu Bình Dương Lễ cho thấy một kiểu khác: giúp người mà không để người biết, và chấp nhận bị hiểu lầm.

• Trả ơn đúng cách: Lưu Bình từng nuôi Dương Lễ học. Dương Lễ trả lại bằng cách nuôi Lưu Bình học — đúng thứ bạn cần nhất, không phải tiền bạc cho tiêu xài.
• Chịu mang tiếng: Dương Lễ chấp nhận bị bạn coi là bạc bẽo trong ba năm.
• Không để ơn thành nợ: cách giúp kín đáo làm Lưu Bình tự đứng dậy, không mang cảm giác mắc nợ suốt đời.

Thành ngữ dân gian thường dẫn tích này khi nói về bạn bè chân thật. Người xưa dùng nó để răn: bạn tốt không phải người luôn nói lời êm tai.

Đặt cạnh tích Quản – Bào

Người học chữ Hán xưa thuộc một tích tình bạn khác: Quản Trọng và Bào Thúc Nha thời Xuân Thu, chép trong Sử ký của Tư Mã Thiên. Bào Thúc Nha hiểu Quản Trọng khi người đời chê ông tham, hèn; về sau tiến cử Quản Trọng làm tướng quốc nước Tề. Quản Trọng có câu được truyền lại, đại ý: sinh ra ta là cha mẹ, hiểu ta là Bào Thúc. Cụm "Quản Bào" thành cách nói chỉ đôi bạn tri kỷ.

So hai tích sẽ thấy điểm chung: người bạn thật nhìn thấy cái người khác không thấy, và giúp mà không cần được ghi công. Điểm khác: Bào Thúc Nha giúp bằng cách nói tốt, tiến cử công khai; Dương Lễ giúp bằng cách giấu mình, thậm chí chịu mang tiếng. Lưu Bình Dương Lễ vì thế có thêm một tầng kịch tính mà sân khấu rất cần — sự hiểu lầm và cái phút vỡ lẽ.

Những câu hỏi khán giả hôm nay hay đặt

Người xem hiện đại không phải ai cũng chỉ khen. Có mấy điểm hay được bàn:

• Châu Long có được hỏi ý không? Trong nhiều bản, Châu Long đồng ý vì nghĩa vợ chồng và vì thương người bạn của chồng. Nhưng việc một người vợ phải sống xa nhà ba năm để trả ơn cho chồng là điều khán giả hôm nay thấy đáng suy nghĩ — vai Châu Long vì thế được coi là nhân vật hy sinh thầm lặng nhất.
• Có cách nào khác không? Một số người cho rằng làm nhục bạn là liều; nếu Lưu Bình bỏ cuộc thì sao? Vở diễn trả lời bằng niềm tin của Dương Lễ vào bạn mình.
• Bài học về ơn nghĩa: vở cho thấy ơn nghĩa trong quan hệ bạn bè không chỉ là trả đủ, mà là trả cho đúng.

Chính những câu hỏi ấy làm vở diễn vẫn sống, vì mỗi thế hệ khán giả đọc lại nó theo cách của mình.

Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, đọc gì

• Xem: Lưu Bình Dương Lễ là vở kinh điển của Nhà hát Chèo Việt Nam và các đoàn chèo Bắc Bộ, cũng hay có trong chương trình chèo truyền hình. Các trích đoạn Châu Long thường được hát riêng trong đêm chèo.
• Đọc: các tuyển tập chèo cổ có kịch bản vở; truyện thơ Nôm cùng tên có bản phiên âm.
• So sánh: đọc vở này cạnh Quan Âm Thị Kính sẽ thấy hai kiểu nhân vật nữ khác nhau — một người chịu oan, một người chịu hy sinh vì nghĩa.

Một gợi ý cho ai dạy con trẻ về tình bạn: kể câu chuyện này rồi hỏi các em "Nếu em là Lưu Bình, em có giận Dương Lễ không? Còn nếu em là Châu Long?". Câu chuyện cổ thành một cuộc trò chuyện về cách thương bạn.