Tuồng Sơn Hậu nói về gì và chữ trung trên sân khấu tuồng cổ

Sơn Hậu là một trong những vở tuồng cổ nổi tiếng nhất của Việt Nam, kể chuyện các trung thần liều mình bảo vệ hoàng phi đang mang dòng máu nối ngôi khi gian thần cướp ngôi nước Tề, đưa bà về đất Sơn Hậu rồi tìm cách khôi phục. Vở không rõ tác giả, không rõ năm ra đời; có thuyết gán cho Đào Duy Từ nhưng chưa có bằng chứng chắc. Sơn Hậu được coi là vở mẫu để hiểu chữ trung trên sân khấu tuồng: trung với vua, với chính thống, đến mức chấp nhận hy sinh tính mạng và cả người thân.

Tuồng là gì, và vì sao Sơn Hậu quan trọng

Tuồng (miền Trung gọi là hát bộ, Nam Bộ gọi là hát bội) là loại kịch hát cổ truyền dùng lối hát, nói lối, múa, vẽ mặt, trang phục và trống chầu. Tuồng hình thành và phát triển mạnh ở miền Trung, được các chúa Nguyễn và triều Nguyễn bảo trợ; trong cung có nhà hát riêng như Duyệt Thị Đường ở Đại Nội Huế (dựng năm 1826).

Tuồng chia làm nhiều loại; tuồng thầy là những vở lớn, nghiêm trang, nói chuyện trung – nịnh, quốc gia, triều đình. Sơn Hậu thuộc loại này. Vở được diễn từ nhiều thế kỷ, được chép lại, chỉnh lý, chia thành nhiều hồi; các nghệ nhân xưa coi đây là vở phải thuộc nếu muốn làm nghề.

Tóm tắt Sơn Hậu

Các bản Sơn Hậu khác nhau ở chi tiết và cách chia hồi. Cốt truyện chung như sau:

1. Vua Tề mất, ngôi vua bỏ trống. Gian thần họ Tạ — đứng đầu là Tạ Ôn Đình — nhân cơ hội cướp quyền, mưu trừ những người trung thành với dòng chính thống.
2. Hoàng phi đang mang thai người nối ngôi trở thành mục tiêu. Các trung thần, trong đó có lão thần Phàn Định Công và tướng trẻ Đổng Kim Lân, phải đưa bà thoát khỏi kinh thành.
3. Đường chạy về Sơn Hậu đầy cửa ải và truy binh. Tướng Khương Linh Tá ngã xuống vì nghĩa; theo bản thường diễn, hồn ông hiện về giúp người sống — một trong những cảnh được nhớ nhất.
4. Về được Sơn Hậu, các trung thần dựa vào đất ấy để tập hợp lực lượng, khôi phục chính thống, trừng trị kẻ cướp ngôi.

Cấu trúc này — chính thống bị đe doạ, trung thần liều chết bảo vệ, cuối cùng chính thống được khôi phục — là khuôn mẫu của nhiều vở tuồng thầy khác.

Những nhân vật tiêu biểu

Màu mặt và kiểu vai ở bảng trên là cách thường thấy; mỗi đoàn có thể vẽ khác chút ít.

Chữ trung trên sân khấu tuồng

Với tuồng thầy, trung là giá trị đứng đầu. Nhưng xem kỹ Sơn Hậu sẽ thấy chữ trung ở đây có mấy lớp:

• Trung với chính thống, không phải với người đang ngồi trên ngai: kẻ cướp ngôi có quyền lực thật, nhưng trung thần không theo. Đây là cách sân khấu dạy người xem phân biệt quyền và lẽ phải.
• Trung đi kèm nghĩa: các tướng không chỉ phục tùng, họ lo cho một người phụ nữ yếu thế và đứa trẻ chưa ra đời — đó là nghĩa của kẻ mạnh với người yếu.
• Trung có giá: nhiều nhân vật mất mạng, mất gia đình. Vở không giấu cái giá ấy, và chính vì vậy khán giả khóc.

Người xem hôm nay có thể thấy chữ trung phong kiến xa lạ. Nhưng phần cốt lõi — đứng về phía lẽ phải khi kẻ có quyền làm sai, bảo vệ người yếu, giữ lời đã hứa — vẫn là thứ mọi thời đều hiểu.

Đặt cạnh những câu chuyện bảo vệ "cô nhi" khác

Mô-típ trung thần liều chết bảo vệ người nối dõi bé bỏng không chỉ có ở Sơn Hậu. Hí khúc Trung Hoa có vở Triệu thị cô nhi (thời Nguyên, gắn với tên Kỷ Quân Tường), kể chuyện những người nghĩa liều mình che chở đứa trẻ cuối cùng của họ Triệu bị gian thần tru diệt; vở này còn được dịch sang tiếng Pháp từ thế kỷ 18 và Voltaire từng phóng tác. Câu chuyện "người hầu trung nghĩa cứu con chủ" cũng xuất hiện trong nhiều truyền thuyết khác ở châu Á.

Sơn Hậu thuộc gia đình đó, nhưng có cái riêng: người được bảo vệ là một người phụ nữ đang mang thai, nên cuộc chạy trốn vừa là việc nước vừa là việc của một người mẹ. Nhiều cảnh trong vở vì thế vừa hào hùng vừa thương xót. Khán giả xưa hiểu rằng giữ được chính thống là giữ được một mầm sống, và giữ mầm sống ấy là việc đáng để người trung nghĩa đánh đổi.

Sân khấu kể chữ trung như thế nào

Tuồng không nói đạo lý suông. Nó kể bằng hình thức:

• Mặt vẽ: trung thần mặt đỏ hay mặt hồng, gian thần mặt trắng mốc — khán giả nhìn là biết ai đứng phía nào.
• Hát khách, hát nam: điệu hát khách mạnh, dồn dập cho cảnh chiến đấu, giận dữ; hát nam buồn, chậm cho cảnh ly biệt, tử biệt.
• Trống chầu: người cầm chầu ngồi dưới khán giả, đánh trống khen khi diễn hay, đánh chê khi diễn dở. Trống chầu là tiếng nói phán xét của cộng đồng ngay trong nhà hát.
• Cảnh hồn hiện về: người trung không chết hẳn; tinh thần họ tiếp tục giúp người sống. Đây là cách sân khấu nói rằng chính nghĩa không mất đi.

Góc nhìn hôm nay: xem Sơn Hậu ở đâu, đọc gì

• Nhà hát: Nhà hát Tuồng Việt Nam (Hà Nội), Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh (Đà Nẵng) và các đoàn tuồng, hát bội ở miền Trung, TP.HCM thường diễn các trích đoạn Sơn Hậu. Tên đơn vị có thể thay đổi sau các đợt sắp xếp, nên tra lịch diễn trước khi đi.
• Đình làng Nam Bộ: trong lễ Kỳ yên, nhiều đình vẫn mời đoàn hát bội diễn tuồng "cho thần xem" — dịp tốt để xem tuồng trong không gian truyền thống.
• Đọc: các tuyển tập tuồng cổ có in kịch bản Sơn Hậu kèm chú thích; sách giới thiệu nghệ thuật tuồng giải thích mặt vẽ, làn điệu, trống chầu.
• Bảo tàng: khu Đại Nội Huế có Duyệt Thị Đường, nơi từng diễn tuồng cung đình.

Lần đầu xem tuồng, đừng cố hiểu từng lời. Hãy nhìn màu mặt, nghe trống chầu, theo cử chỉ — tuồng được làm để người không biết chữ cũng hiểu được ai trung, ai nịnh.