Chuông, trống kêu oan là cách triều đình xưa mở một lối để dân đưa nỗi oan thẳng lên vua, bỏ qua những cấp quan có thể ém việc. Ở nước ta, Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép rằng thời Lý Thái Tông (khoảng năm 1052) có đặt một quả chuông lớn ở sân điện để người có oan đến đánh. Về sau còn có hòm nhận thư thời Lý Anh Tông, và thời Nguyễn có Tam pháp ty nhận đơn kêu oan. Ý tưởng giống nhau ở cả Trung Hoa, Triều Tiên: cho người yếu thế một tiếng nói vượt cấp.
Vì sao cần một lối kêu oan riêng
Thời xưa, một người dân có việc oan thường phải đi theo đường thông thường: trình xã, rồi lên huyện, phủ, trấn. Mỗi cấp đều do quan địa phương nắm. Nếu chính viên quan đó là người gây ra oan, hoặc ăn tiền của đối phương, thì nỗi oan bị chặn ngay từ cửa đầu. Luật xưa lại thường cấm kiện vượt cấp, nên người dân rơi vào thế bế tắc.
Chuông và trống kêu oan sinh ra để giải bài toán đó. Chúng là một ngoại lệ có chủ ý: cho phép đưa việc thẳng lên nơi cao nhất, với điều kiện việc đó thật sự oan. Về mặt chính trị, đây cũng là cách nhà vua thể hiện mình là "cha mẹ dân", lắng nghe cả người thấp kém nhất.
Chuông kêu oan thời Lý
Theo Cương mục, bộ sử do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn trong nửa sau thế kỷ 19, vua Lý Thái Tông cho đúc một quả chuông lớn đặt ở sân rồng, để dân nào có việc oan ức không trình lên được thì đến đánh chuông cho vua nghe. Sự việc được ghi vào khoảng năm 1052, thuộc niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo.
Chi tiết này khớp với hình ảnh Lý Thái Tông trong sử: đây là ông vua cho ban hành bộ Hình thư năm 1042, với lý do mà Đại Việt sử ký toàn thư chép là thương dân bị oan uổng vì quan lại câu nệ luật văn. Chuông kêu oan như một bước tiếp theo của cùng một mối quan tâm.
Cần lưu ý: các tài liệu phổ thông hiện nay kể chuyện này với chi tiết khác nhau, có bản nói "lầu chuông", có bản nói "chuông đặt hai bên thềm". Khi chưa đối chiếu được nguyên văn, cách an toàn là nói: thời Lý Thái Tông có đặt chuông ở sân điện để dân kêu oan, theo Cương mục.
Hòm nhận thư thời Lý Anh Tông
Khoảng một thế kỷ sau, khoảng năm 1158 – 1159, có một sáng kiến khác. Sử chép rằng một sứ thần đi nhà Tống về (thường được ghi tên là Nguyễn Quốc) tâu vua Lý Anh Tông về việc nhà Tống đặt hòm để nhận thư góp ý, tố cáo. Vua cho đặt một chiếc hòm ở sân triều, ai có việc muốn nói thì bỏ thư vào.
Câu chuyện có một kết cục đáng suy nghĩ. Chẳng bao lâu sau, trong hòm xuất hiện thư tố quyền thần Đỗ Anh Vũ có mưu đồ xấu. Người bị nghi là tác giả, chính viên sứ thần kia, bị đày đi xa và chết. Một chiếc hòm nhận thư chỉ có ý nghĩa khi người bỏ thư được bảo vệ, và triều đình thời ấy chưa làm được điều đó.
Trống Đăng văn ở Trung Hoa và Sinmungo ở Triều Tiên
Ý tưởng chuông trống kêu oan không riêng gì nước ta. Ở Trung Hoa, "Đăng văn cổ" (trống để vua nghe thấu) đã có từ nhiều thế kỷ trước. Đến thời Tống, triều đình lập hẳn một cơ quan gọi là Đăng văn cổ viện để tiếp nhận đơn từ của người đánh trống. Trên sân khấu và trong truyện Trung Hoa, cảnh người dân đánh trống trước cửa nha môn để kêu oan trở thành hình ảnh quen thuộc.
Ở Triều Tiên, vua Thái Tông (Taejong) nhà Joseon cho treo trống Sinmungo đầu thế kỷ 15 (khoảng năm 1401 – 1402) để dân đánh khi có oan. Thực tế sử Hàn cho thấy trống này nhiều lúc chỉ người ở kinh đô và tầng lớp có chữ mới dùng được, và nó bị bỏ, rồi khôi phục nhiều lần.
| Nơi | Hình thức | Thời điểm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đại Việt | Chuông lớn ở sân điện | Thời Lý Thái Tông, khoảng 1052 (theo Cương mục) | Gắn với tinh thần của Hình thư 1042 |
| Đại Việt | Hòm nhận thư | Thời Lý Anh Tông, khoảng 1158 – 1159 | Học theo nhà Tống |
| Trung Hoa | Trống Đăng văn, Đăng văn cổ viện | Có từ trước thời Đường, thành cơ quan riêng thời Tống | Hình ảnh đánh trống kêu oan đi vào văn học |
| Triều Tiên | Trống Sinmungo | Đầu thế kỷ 15, vua Taejong | Dùng không đều, nhiều lần bị bỏ |
| Đại Việt thời Nguyễn | Tam pháp ty nhận đơn kêu oan | Thế kỷ 19 | Gồm bộ Hình, Đô sát viện, Đại lý tự |
Đánh chuông có dễ không
Trên lý thuyết, ai cũng được đánh chuông. Trên thực tế, có nhiều rào cản:
- Khoảng cách: người ở xa kinh đô phải đi nhiều ngày đường, tốn kém, lại phải bỏ việc đồng áng.
- Cổng thành, lính canh: sân điện không phải chỗ ai cũng vào được. Người kêu oan phải qua nhiều lớp canh gác.
- Nỗi sợ bị trị tội: luật xưa thường phạt người kêu oan sai sự thật hoặc kêu vượt cấp không đúng phép. Người dân không biết luật dễ e ngại.
- Chữ nghĩa: đánh chuông xong vẫn phải trình bày việc mình, thường cần có đơn. Phần đông người dân không biết chữ, phải nhờ người viết hộ.
Vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu coi chuông trống kêu oan là biểu tượng nhiều hơn là một kênh được dùng thường xuyên. Nhưng biểu tượng cũng có sức mạnh: nó nhắc quan lại rằng có một con đường dân có thể đi để vượt qua họ.
Những cách kêu oan khác thời xưa
Ngoài chuông trống, người xưa còn có nhiều cách đưa nỗi oan lên trên:
- Đón xa giá: quỳ bên đường khi vua đi qua để dâng đơn. Luật nhà Thanh và luật Gia Long có những quy định riêng cho việc này, vì nó vừa là kêu oan vừa có thể xâm phạm nghi trượng của vua.
- Nhờ ngự sử: trình việc với quan ngự sử, để họ đàn hặc viên quan làm sai.
- Kêu ở Tam pháp ty: thời Nguyễn, đây là nơi chính thức nhận đơn kêu oan về các án đã xử.
- Kêu với thần: khi đường đời tắc, người ta thề ở đình, miếu, hoặc viết sớ đốt cho thần linh. Đây là niềm tin, không phải thủ tục pháp lý, nhưng cho thấy nỗi oan nặng nề thế nào.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay, hình ảnh chiếc chuông kêu oan vẫn được dùng làm biểu tượng của công lý ở nước ta. Khi ngành toà án bàn chuyện dựng tượng vua Lý Thái Tông, ý tưởng để nhà vua cầm chuông kêu oan đã được nêu ra, cho thấy câu chuyện này vẫn sống trong ký ức chung.
Bài học còn nguyên giá trị: một kênh tố cáo chỉ có ý nghĩa khi người dùng nó được bảo vệ, và khi có người thật sự đọc và xử lý. Chuyện chiếc hòm thời Lý Anh Tông là ví dụ ngược: kênh có đấy, nhưng người dùng nó bị trừng phạt.
Ngày nay, nếu cần khiếu nại, tố cáo, người dân đi theo các thủ tục pháp luật hiện hành; khi không rõ nên đến đâu, hãy hỏi luật sư hoặc UBND xã, phường nơi mình sống.
Muốn tìm hiểu thêm về lịch sử: đọc Cương mục và Toàn thư phần nhà Lý; tham quan Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), nơi khảo cổ đã tìm thấy nhiều dấu tích cung điện thời Lý.
Câu hỏi thường gặp
Chuông kêu oan có từ thời nào?
Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục, thời Lý Thái Tông (khoảng năm 1052) đã đặt một quả chuông lớn ở sân điện để dân có oan đến đánh cho vua nghe. Đây là ghi chép sớm nhất thường được dẫn về chuông kêu oan ở nước ta.
Trống kêu oan là gì?
Trống kêu oan là chiếc trống đặt ở cửa cung hoặc cửa nha môn để người có oan đánh lên, buộc quan phải tiếp nhận. Ở Trung Hoa gọi là Đăng văn cổ, thời Tống có cả cơ quan Đăng văn cổ viện; ở Triều Tiên có trống Sinmungo từ đầu thế kỷ 15.
Hòm thư thời Lý Anh Tông là gì?
Khoảng năm 1158 – 1159, theo đề nghị của một sứ thần đi Tống về, vua Lý Anh Tông cho đặt một chiếc hòm ở sân triều để ai có việc muốn nói thì bỏ thư vào. Về sau có thư tố quyền thần Đỗ Anh Vũ, và người bị nghi viết thư bị đày, cho thấy kênh này không bảo vệ được người tố.
Thời Nguyễn dân kêu oan ở đâu?
Thời Nguyễn, Tam pháp ty, gồm bộ Hình, Đô sát viện và Đại lý tự, là nơi chính thức xét các án lớn và nhận đơn kêu oan. Ngoài ra người dân còn có thể trình việc với quan ngự sử hoặc dâng đơn khi xa giá vua đi qua, theo những quy định riêng.
