Muốn đọc án xưa cho đúng, cần phân biệt ba loại nguồn: chính sử do triều đình biên soạn (như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục), dã sử và tạp ký do cá nhân ghi chép (như Vũ trung tuỳ bút, Công dư tiệp ký), và giai thoại truyền miệng. Chính sử đáng tin về mốc thời gian và lời kết án nhưng mang quan điểm của triều đình; dã sử giàu chi tiết nhưng khó kiểm chứng; giai thoại hay nhất nhưng thường không phải sự thật. Đọc một vụ án xưa là đặt ba lớp này cạnh nhau và biết mỗi lớp nói được gì.
Lớp thứ nhất: chính sử
Chính sử là sách do cơ quan chép sử của triều đình biên soạn, theo lệnh vua. Các bộ quan trọng nhất với người tìm hiểu án xưa:
- Đại Việt sử ký toàn thư: gốc từ bộ sử của Lê Văn Hưu thời Trần (1272), Ngô Sĩ Liên biên soạn lại thời Lê Thánh Tông (1479), được bổ sung thêm và khắc in năm 1697. Chép từ thời dựng nước đến cuối thế kỷ 17.
- Khâm định Việt sử thông giám cương mục: Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn theo lệnh vua Tự Đức, nửa sau thế kỷ 19. Có phần "cẩn án" của sử thần, tức lời bàn, rất hữu ích để biết người đời sau đánh giá ra sao.
- Đại Nam thực lục: biên niên các triều chúa Nguyễn và vua Nguyễn, do Quốc sử quán soạn. Đây là nguồn chính cho các vụ án thế kỷ 19.
- Đại Nam liệt truyện: tiểu sử các nhân vật thời Nguyễn.
Điểm mạnh: có năm tháng, chức tước, quyết định chính thức. Khi Toàn thư chép năm 1442 Nguyễn Trãi bị tội, hay năm 1464 được minh oan, ta có thể tin các mốc ấy.
Điểm yếu: chính sử là tiếng nói của triều đình. Nó chép lời buộc tội mà không chép lời bào chữa. Một vụ án mà triều đại chưa sửa thì sử vẫn ghi theo phán quyết. Ví dụ, phần chép vụ Lê Văn Duyệt dưới thời Minh Mạng trong Đại Nam thực lục là quan điểm của bên kết tội.
Lớp thứ hai: dã sử và tạp ký
Dã sử là sách sử do cá nhân viết, không theo lệnh triều đình. Tạp ký là những ghi chép tản mạn về người, việc, phong tục. Ở Việt Nam, những cuốn hay được dẫn:
- Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề (thế kỷ 18): ghi chép về các danh nhân, dòng họ, nhiều chuyện kỳ lạ.
- Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hổ (đầu thế kỷ 19): bút ký về phong tục, nhân vật, lễ nghi thời Lê mạt.
- Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án: chuyện về người và việc cuối Lê đầu Nguyễn.
- Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn: ghi chép những gì ông thấy, nghe, đọc, giá trị khảo cứu cao.
Điểm mạnh: có những chi tiết chính sử bỏ qua, như tính cách, lời đồn trong dân gian, cách người đương thời nhìn sự việc.
Điểm yếu: tác giả thường nghe kể lại, có khi cách sự việc cả trăm năm. Chuyện lạ, chuyện báo ứng chen vào khá nhiều.
Ngoài ra còn một loại dễ gây nhầm: tiểu thuyết lịch sử như Hoàng Lê nhất thống chí của nhóm Ngô gia văn phái. Sách dựa trên sự kiện thật nhưng có hư cấu, lời thoại, cảnh trí do người viết dựng.
Lớp thứ ba: giai thoại và truyền thuyết
Giai thoại là chuyện kể ngắn về người nổi tiếng, truyền miệng rồi được ghi lại. Nó hay vì có câu nói đắt, tình huống bất ngờ. Nhưng chính vì hay mà nó dễ lan, dễ thêm thắt, và dễ được tin là thật.
Ba ví dụ hay gặp khi bàn về án xưa:
- Rắn báo oán nhà Nguyễn Trãi: truyền thuyết kể con rắn hoá người để trả thù, giải thích vụ Lệ Chi Viên. Đây là truyền thuyết, không giúp hiểu vụ án.
- Danh sách bảy nịnh thần trong Thất trảm sớ: sử không chép tên ai; các danh sách lưu hành là bịa.
- Câu đối giữa Đặng Trần Thường và Ngô Thì Nhậm: chuyện kể hai người đối đáp khi Ngô Thì Nhậm bị trị tội đầu thời Nguyễn. Câu đối rất nổi tiếng, nhưng nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ tính xác thực của giai thoại và chưa tìm thấy nguồn sớm nào ghi nhận.
Bảng so sánh ba loại nguồn
| Tiêu chí | Chính sử | Dã sử, tạp ký | Giai thoại |
|---|---|---|---|
| Ai viết | Cơ quan sử triều đình | Cá nhân có học | Truyền miệng, người sau ghi lại |
| Đáng tin ở điểm | Mốc thời gian, chức tước, phán quyết | Không khí thời đại, chi tiết đời sống | Cho biết dân nghĩ gì về nhân vật |
| Cần cảnh giác | Quan điểm triều đình, lược bỏ lời bào chữa | Nghe kể lại, chuyện kỳ lạ | Thêm thắt, lời thoại bịa, sai niên đại |
| Cách dùng | Làm khung | Làm màu | Làm dữ liệu về ký ức, không làm bằng chứng |
Năm câu hỏi khi đọc một bài viết về án xưa
- Nguồn là gì? Bài viết có nêu tên sách không? Nếu chỉ ghi "sử chép" mà không nói sách nào, hãy dè dặt.
- Sách ấy viết khi nào, dưới triều nào? Sử nhà Lê viết về nhà Mạc, sử nhà Nguyễn viết về nhà Tây Sơn đều có định kiến của bên thắng.
- Có lời thoại dài không? Chính sử thường chép rất gọn. Lời thoại dài, có cảm xúc, thường do người kể đời sau thêm vào.
- Có con số quá tròn hay quá chi tiết không? Một vụ án cách đây sáu trăm năm mà có tên đủ mọi người liên quan, ngày giờ chính xác từng việc, rất có thể là dựng lại.
- Các nguồn khác nói gì? Đối chiếu Toàn thư với Cương mục, Đại Nam thực lục với Đại Nam liệt truyện. Chỗ khác nhau cho biết chỗ cần suy nghĩ thêm.
Một ví dụ đọc ba lớp: vụ Lệ Chi Viên
Chính sử cho biết: năm 1442 vua Lê Thái Tông mất ở Lệ Chi Viên khi có Nguyễn Thị Lộ hầu; triều đình kết tội bà và Nguyễn Trãi; năm 1464 Lê Thánh Tông minh oan. Đây là khung chắc chắn.
Nghiên cứu hiện đại bổ sung các giả thuyết: vua có thể mất vì bệnh, hoặc vụ án là dịp để một phe trong triều trừ Nguyễn Trãi. Đây là suy luận có cơ sở, nhưng vẫn là giả thuyết.
Truyền thuyết kể chuyện rắn báo oán. Đây là cách dân gian xử lý nỗi bất bình, không phải lời giải.
Khi kể lại cho người khác, chỉ cần nói rõ câu nào thuộc lớp nào. Người nghe sẽ tin bạn hơn, không kém đi.
Góc nhìn hôm nay: tự đọc sử ở đâu
- Bản dịch Toàn thư của Viện Khoa học xã hội Việt Nam (NXB Khoa học xã hội) là bản phổ biến nhất, có chú thích kỹ.
- Đại Nam thực lục bản dịch của Viện Sử học, nhiều tập, có trong các thư viện lớn.
- Thư viện Quốc gia Việt Nam (Hà Nội) và Viện Nghiên cứu Hán Nôm có kho sách cổ và bản dịch.
- Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (Hà Nội) giữ Châu bản triều Nguyễn, các văn bản có bút phê của vua, nguồn gốc của nhiều quyết định trong các vụ án thế kỷ 19.
Thói quen đơn giản nhất: mỗi lần đọc một câu chuyện lịch sử hấp dẫn trên mạng, hãy hỏi "sách nào chép?" Nếu không ai trả lời được, hãy coi đó là giai thoại.
Câu hỏi thường gặp
Chính sử và dã sử khác nhau thế nào?
Chính sử là sách sử do cơ quan chép sử của triều đình biên soạn theo lệnh vua, như Đại Việt sử ký toàn thư hay Đại Nam thực lục. Dã sử là sách do cá nhân viết, không theo lệnh triều đình, thường giàu chi tiết đời sống nhưng khó kiểm chứng hơn.
Giai thoại có phải là lịch sử không?
Giai thoại là chuyện kể truyền miệng về người nổi tiếng, thường được thêm thắt qua nhiều đời. Nó cho biết dân gian nghĩ gì về nhân vật, nhưng không nên dùng làm bằng chứng lịch sử khi không có nguồn sớm và đáng tin xác nhận.
Đại Việt sử ký toàn thư do ai viết?
Toàn thư có gốc từ bộ Đại Việt sử ký của Lê Văn Hưu thời Trần (1272), được Ngô Sĩ Liên biên soạn lại năm 1479 thời Lê Thánh Tông, sau đó được bổ sung tiếp và khắc in hoàn chỉnh năm 1697.
Hoàng Lê nhất thống chí có phải sách sử không?
Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử viết theo lối chương hồi của nhóm tác giả Ngô gia văn phái. Sách dựa trên sự kiện thật cuối thời Lê, nhưng có hư cấu, lời thoại và chi tiết do người viết dựng nên.
Làm sao biết một câu chuyện lịch sử trên mạng là thật?
Hãy hỏi câu chuyện được sách nào chép, sách ấy viết khi nào và dưới triều nào, rồi đối chiếu với nguồn khác. Chuyện có lời thoại dài, chi tiết quá đầy đủ mà không nêu nguồn thường là giai thoại hoặc sáng tác đời sau.
