Động cơ, cơ hội, phương tiện: bộ ba câu hỏi của truyện phá án

Động cơ, cơ hội và phương tiện là bộ ba câu hỏi kinh điển của truyện phá án: ai có lý do để làm, ai có mặt đúng lúc đúng chỗ để làm, và ai có khả năng làm. Một người đáp ứng đủ ba điều trở thành đối tượng đáng xem xét, nhưng chưa phải người có lỗi. Bộ ba này là cái sàng để thu hẹp danh sách, không phải bằng chứng; truyện trinh thám hay chơi đùa chính ở khoảng cách giữa hai thứ ấy.

Bộ ba là gì

Ba câu hỏi bổ sung cho nhau. Một người có động cơ mạnh nhưng ở xa trăm dặm thì không có cơ hội. Một người có mặt đúng lúc nhưng không có lý do gì thì khó là người đứng sau. Người điều tra dùng bộ ba để xếp danh sách nghi vấn từ đáng xem nhất đến ít đáng xem nhất.

"Cui bono": ai được lợi

Câu hỏi về động cơ có một tên Latin cổ: cui bono, nghĩa là "lợi cho ai". Cicero, nhà hùng biện La Mã, dùng câu này trong bài bào chữa cho Sextus Roscius năm 80 trước Công nguyên, và cho biết đó là câu hỏi mà thẩm phán Lucius Cassius nổi tiếng hay đặt ra. Hơn hai nghìn năm sau, câu hỏi vẫn là điểm xuất phát của nhiều cuộc điều tra.

Nhưng "ai được lợi" cũng là câu hỏi dễ dẫn tới oan sai. Người được lợi từ một sự việc không nhất thiết là người gây ra nó; người thừa kế không phải lúc nào cũng có lỗi trong cái chết của người để lại gia tài. Truyện trinh thám cổ điển, nhất là của Agatha Christie, thường cố ý cho gần như mọi nhân vật đều có động cơ, để người đọc hiểu rằng động cơ tự nó chẳng chứng minh được gì.

Mỗi câu hỏi có điểm mạnh, điểm yếu riêng

Động cơ: mạnh để định hướng, yếu để chứng minh

Động cơ nằm trong đầu người ta, không nhìn thấy được. Ta chỉ đoán động cơ qua lời nói, hành vi, quan hệ. Hai người có cùng hoàn cảnh có thể phản ứng hoàn toàn khác nhau. Vì thế động cơ giúp định hướng nhưng hiếm khi đủ để kết luận.

Cơ hội: dễ kiểm hơn cả

Cơ hội liên quan đến thời gian và địa điểm, nên có thể kiểm bằng nhân chứng, giấy tờ, lịch trình. Đây là lý do việc dựng dòng thời gian và kiểm tra ngoại phạm chiếm phần lớn công sức điều tra trong truyện lẫn ngoài đời. Loại được một người ra khỏi "cơ hội" thường chắc chắn hơn nhiều so với loại họ ra khỏi "động cơ".

Phương tiện: hay bị bỏ quên

Phương tiện không chỉ là đồ vật. Nó gồm cả hiểu biết, kỹ năng, sức khoẻ, quyền ra vào. Một việc đòi hỏi biết chữ thì người mù chữ khó làm; một việc đòi hỏi chìa khoá kho thì chỉ người giữ chìa mới làm được. Trong truyện, phương tiện thường là chi tiết nhỏ bị bỏ qua ở đầu truyện rồi trở thành then chốt ở cuối.

Một ví dụ: chiếc vòng bạc ở đám cưới làng

Ví dụ dưới đây là tình huống tự dựng để minh hoạ cách dùng bộ ba, không phải chuyện có thật.

Ở một đám cưới làng, chiếc vòng bạc của cô dâu để trong hộp gỗ ở buồng trong biến mất. Buồng trong chỉ có bốn người vào trong buổi chiều: bà mẹ cô dâu, cô em gái, một bà hàng xóm sang giúp nấu cỗ, và anh thợ chụp ảnh được mời vào chụp cô dâu trang điểm.

• Động cơ: bà hàng xóm đang nợ tiền; anh thợ ảnh là người làng khác, không ai biết rõ; cô em gái từng nói thích chiếc vòng; bà mẹ không có lý do gì.
• Cơ hội: hỏi lại thì anh thợ ảnh chỉ vào buồng khi cô dâu ngồi đó, không lúc nào một mình; bà hàng xóm vào lấy mâm hai lần, mỗi lần có người khác đi cùng; cô em gái ở một mình trong buồng khoảng mười phút để thay áo.
• Phương tiện: hộp gỗ có khoá nhỏ, chìa giữ ở túi áo bà mẹ; bà mẹ đưa chìa cho cô em gái lúc em vào thay áo để lấy chiếc kẹp tóc trong hộp.

Bộ ba hướng sự chú ý về cô em gái: có cơ hội, có chìa khoá, có lời từng nói. Nhưng nó chưa chứng minh gì. Khi cả nhà hỏi nhẹ nhàng, cô em kể đã lấy kẹp tóc, rồi tiện tay cất chiếc vòng vào túi áo cô dâu để chị đeo khi ra lễ, và quên dặn. Chiếc vòng nằm trong túi áo dài cô dâu đang mặc. Không ai lấy gì cả.

Ví dụ cố ý kết thúc như vậy: bộ ba chỉ ra người nên hỏi, không chỉ ra kẻ có lỗi. Nhiều chuyện "mất đồ" trong nhà kết thúc đúng như thế.

Những cái bẫy khi dùng bộ ba

• Định kiến về động cơ. Người nghèo, người lạ, người có quá khứ không hay thường bị gán động cơ trước. Trong ví dụ trên, bà hàng xóm nợ tiền và anh thợ ảnh làng khác là hai người dễ bị nghi nhất, dù không có cơ hội.
• Bỏ quên người "không thể nghi". Truyện trinh thám rất thích đặt lời giải vào người có vẻ ít động cơ nhất. Ngoài đời không phải lúc nào cũng vậy, nhưng gạch ai đó chỉ vì "người ấy tốt" là phạm lỗi gạch sai.
• Nhầm "có thể" với "đã làm". Có đủ ba yếu tố chỉ nghĩa là có thể. Kết luận cần chứng cứ trực tiếp.

Nguyên tắc suy đoán vô tội trong pháp luật hiện đại, nghĩa là một người được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định, là bức tường ngăn bộ ba trở thành công cụ buộc tội vội vàng.

Bộ ba trong truyện trinh thám cổ điển

Thời hoàng kim của truyện trinh thám Anh, khoảng giữa hai cuộc thế chiến, các nhà văn thường dựng truyện theo lối "chơi đẹp với người đọc": mọi manh mối về động cơ, cơ hội, phương tiện đều được bày ra trước khi thám tử công bố lời giải. Nhà văn kiêm linh mục Ronald Knox năm 1929 còn viết hẳn mười "điều răn" cho người viết truyện trinh thám, trong đó có yêu cầu không giấu manh mối khỏi người đọc. Người đọc vì thế có thể tự lập bảng ba cột cho từng nhân vật và thi trí với tác giả.

Agatha Christie là bậc thầy trong việc rải động cơ cho mọi nhân vật rồi để cơ hội và phương tiện làm phần quyết định. Đọc truyện của bà với một tờ giấy chia ba cột là một cách luyện bộ ba hiệu quả và vui.

Góc nhìn hôm nay

Bộ ba động cơ, cơ hội, phương tiện là công cụ suy nghĩ dùng được cả ngoài chuyện điều tra: khi một dự án trục trặc, khi một tin đồn lan ra, khi cần hiểu vì sao điều gì đó xảy ra. Nhưng nó đi kèm một trách nhiệm: dùng để hỏi, không dùng để kết tội. Trong đời thường, việc mất mát, hư hỏng nên được nói chuyện thẳng thắn với nhau trước; việc nghiêm trọng thì báo cơ quan có thẩm quyền, đừng tự điều tra rồi tự kết luận về người khác.

Đọc thêm: các tiểu thuyết của Agatha Christie (đều đã có bản tiếng Việt), "mười điều răn" của Ronald Knox (1929), và với người thích nguồn cổ, bài bào chữa cho Sextus Roscius của Cicero.