"Khi đã loại bỏ điều không thể, thì điều còn lại, dù khó tin đến đâu, cũng phải là sự thật" là câu Sherlock Holmes nói trong The Sign of the Four (Dấu bộ tứ, 1890). Câu ấy tóm tắt phép loại trừ: liệt kê mọi khả năng, gạch dần những cái chứng cứ cho thấy không thể xảy ra, khả năng sót lại là lời giải. Phép này rất mạnh, nhưng chỉ đúng khi danh sách khả năng ban đầu đủ và mỗi lần gạch đều có căn cứ chắc.
Câu nói ở đâu, và nói thế nào
Ở chương 6 của The Sign of the Four, Holmes nhắc Watson rằng ông đã nói bao nhiêu lần: khi loại bỏ điều không thể, điều còn lại dù khó tin cũng phải là sự thật. Ý ấy còn xuất hiện, với lời lẽ hơi khác, trong một số truyện Holmes về sau như "The Adventure of the Beryl Coronet" (1892) và "The Adventure of the Blanched Soldier" (1926). Như vậy đây không phải một câu buột miệng mà là nguyên tắc nhân vật này tự nhận.
Câu nói nổi tiếng tới mức đi vào cả điện ảnh khoa học viễn tưởng: trong Star Trek VI: The Undiscovered Country (1991), nhân vật Spock trích nó và gọi người nói là "một tổ tiên của mình", một cái nháy mắt với khán giả.
Phép loại trừ vận hành thế nào
Có thể chia phép loại trừ thành bốn bước:
- Liệt kê. Viết ra mọi khả năng có thể giải thích sự việc, kể cả những khả năng thoạt nghe vô lý.
- Tìm điều kiện cần. Với mỗi khả năng, hỏi: nếu nó đúng thì điều gì bắt buộc phải có?
- Đối chiếu. Nếu điều bắt buộc ấy không có, khả năng bị loại.
- Kiểm phần còn lại. Khả năng sót lại cần được kiểm thêm, chứ không tự động đúng.
Ví dụ đời thường: chìa khoá xe máy biến mất trong nhà. Khả năng: để quên trên xe, rơi trong túi áo khác, con nhỏ cầm đi chơi, để trong bếp lúc xách đồ. Xe dựng trong nhà, đã xem ổ khoá: không có. Túi áo hôm qua: không có. Con nhỏ đi học từ trước khi về nhà: không thể. Còn lại bếp. Ra bếp, chìa khoá nằm cạnh túi rau. Một ví dụ quá giản dị, nhưng chính là cái khung mà truyện trinh thám phóng to lên.
Ba cái bẫy của phép loại trừ
Bẫy 1: danh sách thiếu
Điểm yếu lớn nhất: phép loại trừ chỉ đúng khi khả năng thật nằm trong danh sách ban đầu. Nếu ta quên mất một khả năng, rồi gạch hết những cái ta nghĩ ra, thì cái "còn lại" chỉ là cái sai ít bị bác nhất. Holmes trong truyện không bao giờ thiếu danh sách, vì tác giả đã biết đáp án. Người điều tra thật thì luôn phải hỏi: còn khả năng nào ta chưa nghĩ tới?
Bẫy 2: gạch sai
Điều "không thể" phải thật sự không thể, chứ không phải "khó xảy ra" hay "chưa thấy bao giờ". Nhiều sai lầm trong lịch sử điều tra bắt đầu từ chỗ ai đó loại một khả năng vì nó trái với định kiến của mình. Lời khai của một nhân chứng đáng tin không có nghĩa là không thể sai; trí nhớ con người thay đổi theo thời gian và theo câu hỏi.
Bẫy 3: coi phần còn lại là chắc chắn
Khi chỉ còn một khả năng, người ta dễ thôi kiểm. Thật ra, đó là lúc cần tìm chứng cứ trực tiếp ủng hộ nó, vì nếu bẫy 1 hoặc bẫy 2 đã xảy ra, chính phần còn lại là chỗ sai sẽ lộ.
Phép loại trừ ngoài trang sách
| Lĩnh vực | Tên gọi | Cách dùng |
|---|---|---|
| Y học | Chẩn đoán phân biệt | Liệt kê các bệnh có thể gây triệu chứng, loại dần bằng khám và xét nghiệm |
| Sửa chữa máy móc | Khoanh vùng lỗi | Thử từng bộ phận để gạch dần chỗ không hỏng |
| Lịch sử | Phê phán nguồn | Loại các giả thuyết mâu thuẫn với tư liệu đáng tin |
| Truyện trinh thám | Vụ án "phòng kín" | Tác giả dựng tình huống tưởng như mọi khả năng đều bị loại, rồi chỉ ra khả năng bị bỏ sót |
Hàng cuối cùng thú vị: cả một dòng truyện trinh thám, gọi là bí ẩn "phòng kín", được xây trên bẫy 1. Người đọc được cho thấy mọi lối vào đều đóng, mọi khả năng đều bị gạch, vậy mà sự việc vẫn xảy ra. Lời giải luôn là một khả năng mà người đọc chưa đưa vào danh sách. Nhà văn John Dickson Carr trong tiểu thuyết The Hollow Man (1935) còn để nhân vật bác sĩ Gideon Fell giảng hẳn một chương về các kiểu lời giải phòng kín, coi như bảng liệt kê cho người viết. Thú vị của dòng truyện này nằm ở chỗ nó dạy người đọc khiêm tốn với danh sách của mình.
Loại trừ trong sử Việt: ví dụ về cách đọc nguồn
Người đọc sử cũng dùng phép loại trừ. Lấy ví dụ tờ Thất trảm sớ của Chu Văn An: nhiều bài viết hiện nay kê tên bảy nịnh thần bị xin chém. Phép loại trừ giúp ta hỏi: danh sách ấy đến từ đâu? Đại Việt sử ký toàn thư không chép tên; các bộ sử sau dựa vào Toàn thư cũng không chép; không có văn bản gốc của tờ sớ. Khi đã loại các nguồn có thể chứa danh sách mà không thấy nguồn nào, điều còn lại là: danh sách ấy do người đời sau thêm vào. Đây là một ví dụ phép loại trừ giúp tránh tin nhầm.
Nhưng cũng phải giữ đúng mức: "chưa tìm thấy nguồn" không đồng nghĩa với "chắc chắn không có nguồn". Người đọc sử thận trọng nói "không có căn cứ trong chính sử", chứ không nói "chắc chắn bịa".
Luyện phép loại trừ thế nào
- Viết danh sách ra giấy. Trong đầu, ta thường chỉ giữ được ba bốn khả năng; trên giấy, ta thấy được cái mình bỏ sót.
- Thêm một dòng "khả năng khác". Để nhắc mình rằng danh sách có thể chưa đủ.
- Ghi lý do gạch. Mỗi lần gạch một khả năng, viết ngắn vì sao. Khi xem lại, những lý do yếu sẽ lộ ra.
- Hỏi người khác. Người ngoài cuộc hay nghĩ ra khả năng mà ta không nghĩ tới.
Góc nhìn hôm nay
Câu của Holmes thường được trích như một chân lý, nhưng giá trị thật của nó nằm ở chỗ nó buộc ta làm hai việc: liệt kê đủ và gạch có căn cứ. Thiếu một trong hai, câu nói thành cái cớ để tin vào điều mình muốn tin.
Đọc thêm: chương 6 của The Sign of the Four; tiểu thuyết The Hollow Man của John Dickson Carr cho người mê bí ẩn phòng kín; và các truyện Holmes trong tập The Adventures of Sherlock Holmes để thấy phép loại trừ được dùng thế nào qua từng vụ.
Câu hỏi thường gặp
"Khi đã loại bỏ điều không thể" là câu của ai?
Đó là câu của Sherlock Holmes trong tiểu thuyết The Sign of the Four (1890) của Arthur Conan Doyle, ở chương 6. Ý tương tự còn xuất hiện trong một số truyện Holmes khác như "The Beryl Coronet".
Phép loại trừ là gì?
Là cách liệt kê mọi khả năng giải thích một sự việc, rồi loại dần những khả năng mà chứng cứ cho thấy không thể xảy ra. Khả năng còn lại được coi là lời giải, nhưng vẫn cần kiểm thêm.
Phép loại trừ sai khi nào?
Khi danh sách khả năng ban đầu thiếu, khi một khả năng bị gạch mà không có căn cứ chắc, hoặc khi người ta coi khả năng còn lại là chắc chắn mà không kiểm thêm. Dòng truyện bí ẩn phòng kín được xây chính trên điểm yếu thứ nhất.
Bí ẩn phòng kín là gì?
Là dạng truyện trinh thám mà sự việc xảy ra trong một không gian tưởng như không ai vào ra được. Lời giải luôn là một khả năng người đọc bỏ sót. John Dickson Carr là tác giả nổi tiếng nhất của dòng này, với tiểu thuyết The Hollow Man (1935).
Bác sĩ có dùng phép loại trừ không?
Có. Chẩn đoán phân biệt trong y học là liệt kê các bệnh có thể gây ra triệu chứng rồi loại dần bằng thăm khám và xét nghiệm. Cách làm này gần với phép loại trừ của thám tử.
