Dựng dòng thời gian là xếp mọi sự việc, lời khai, dấu vết theo đúng thứ tự giờ giấc, để thấy chỗ nào khớp, chỗ nào hở, chỗ nào mâu thuẫn. Ngoại phạm (alibi) là bằng chứng cho thấy một người ở nơi khác vào lúc sự việc xảy ra; kiểm chứng ngoại phạm là đem lời khai ấy đối chiếu với những mốc thời gian độc lập như giờ tàu, giờ chợ, nhân chứng khác. Đây là phần việc tốn công nhất nhưng chắc chắn nhất của người điều tra.
Chữ "alibi" từ đâu ra
"Alibi" vốn là một từ Latin, nghĩa là "ở nơi khác". Từ thế kỷ 18, giới luật Anh dùng nó để chỉ lời bào chữa rằng bị cáo không có mặt ở nơi xảy ra sự việc. Về sau, trong tiếng Anh đời thường, "alibi" còn mang nghĩa rộng là "cái cớ". Tiếng Việt dịch là "ngoại phạm", ghép từ "ngoại" (ở ngoài) và "phạm" (việc phạm), tức là ở ngoài việc ấy.
Ngoại phạm là cách gạt một người khỏi câu hỏi "cơ hội" trong bộ ba động cơ, cơ hội, phương tiện. Vì cơ hội là yếu tố dễ kiểm nhất, ngoại phạm vững là thứ bào chữa mạnh nhất.
Dựng dòng thời gian: các bước
- Gom mọi mốc. Mỗi lời khai, mỗi dấu vết, mỗi tờ giấy có ngày giờ đều là một mốc. Ghi rõ nguồn của từng mốc.
- Phân loại độ tin. Mốc cứng là mốc không phụ thuộc vào trí nhớ con người: giờ tàu chạy, giờ đóng cửa chợ, tiếng chuông chùa cố định, vé, biên lai. Mốc mềm là lời người ta nhớ: "chắc khoảng tám giờ".
- Xếp lên một trục. Vẽ một đường ngang, đặt các mốc theo thứ tự. Mỗi người liên quan có thể có một hàng riêng, như bảng giờ tàu.
- Tìm khoảng trống. Khoảng thời gian không ai biết người ấy ở đâu là chỗ cần hỏi tiếp.
- Tìm chỗ chồng chéo. Hai lời khai đặt một người ở hai nơi cùng lúc thì ít nhất một lời sai.
- Tính quãng đường. Từ nơi này đến nơi kia mất bao lâu, bằng phương tiện gì, đường có đi được vào lúc ấy không.
Mốc cứng và mốc mềm
| Loại mốc | Ví dụ thời xưa | Ví dụ ngày nay | Độ tin |
|---|---|---|---|
| Thiên văn, thời tiết | Trăng mọc lặn, giờ mặt trời lặn, trận mưa | Dữ liệu khí tượng lưu trữ | Rất cao |
| Lịch cố định | Phiên chợ, giờ đò chạy, buổi tế ở đình | Giờ tàu xe, giờ mở cửa | Cao |
| Giấy tờ | Biên nhận, văn tự có ngày | Hoá đơn, vé có giờ | Cao, nếu không giả |
| Nhân chứng độc lập | Người lái đò, người bán hàng | Người không quen biết các bên | Trung bình |
| Lời của chính người liên quan | "Con về đến nhà lúc gà gáy" | "Nhớ là khoảng chín giờ" | Thấp nhất, cần đối chiếu |
Một nguyên tắc đơn giản: lời khai mềm chỉ đáng tin khi nó được neo vào ít nhất một mốc cứng.
Vụ kiện có cuốn niên lịch của Lincoln
Một ví dụ nổi tiếng về sức mạnh của mốc thiên văn là phiên toà năm 1858 ở Beardstown, bang Illinois, Mỹ, khi luật sư Abraham Lincoln, khi đó chưa làm tổng thống, bào chữa cho một thanh niên tên William Armstrong. Nhân chứng chính của bên buộc tội khai rằng đã nhìn thấy sự việc từ khá xa nhờ ánh trăng sáng, vào khoảng mười một giờ đêm.
Lincoln đưa ra một cuốn niên lịch (almanac) cho thấy đêm ấy trăng chỉ mới ở khoảng thượng huyền và đã xuống thấp gần đường chân trời, sắp lặn vào giờ nhân chứng nói. Lời khai về "ánh trăng sáng" vì thế lung lay, và bồi thẩm đoàn tuyên Armstrong vô tội. Câu chuyện được kể lại nhiều lần, có những chi tiết thêm thắt về sau, nhưng cốt lõi về cuốn niên lịch được giới nghiên cứu về Lincoln ghi nhận.
Bài học: một mốc thiên văn, không ai sửa được, có thể đánh đổ lời khai của một người dù nói rất chắc chắn. Người xưa ở làng Việt cũng có những mốc như vậy: đêm mùng một không có trăng, rằm trăng tròn mọc lúc chập tối, mùa nước lên thì bãi bồi ngập.
Ngoại phạm trong truyện trinh thám
Có cả một dòng truyện trinh thám xoay quanh việc phá ngoại phạm. Nhà văn Anh Freeman Wills Crofts, bắt đầu với The Cask (1920) rồi loạt truyện về thanh tra French, nổi tiếng vì những cuộc điều tra kiên nhẫn dò bảng giờ tàu, giờ tàu thuỷ để tìm kẽ hở trong một lời ngoại phạm tưởng như hoàn hảo. Truyện của ông ít kịch tính hơn Holmes nhưng gần với công việc điều tra thật hơn: phần lớn là kiểm từng mốc.
Trong truyện trinh thám, có một quy luật ngầm mà người đọc lâu năm đều biết: ngoại phạm quá hoàn hảo đáng ngờ hơn ngoại phạm có lỗ hổng. Người ngay thường không nhớ chính xác mình làm gì lúc tám giờ mười lăm tối thứ Ba; người có chuẩn bị thì nhớ rất rõ. Đó là quy luật văn chương, ngoài đời chỉ nên coi là một gợi ý để hỏi kỹ hơn.
Trí nhớ về thời gian rất dễ sai
Các nghiên cứu tâm lý học về nhân chứng cho thấy con người ước lượng thời gian rất kém, nhất là khi căng thẳng: một sự việc kéo dài vài chục giây có thể được nhớ thành vài phút. Thứ tự các sự việc cũng dễ bị đảo, và trí nhớ có thể bị câu hỏi của người khác làm lệch. Vì thế người điều tra cẩn thận không bao giờ dựa vào một lời khai giờ giấc đơn lẻ, mà tìm mốc cứng để neo.
Với người đọc truyện, đây cũng là lý do một nhân chứng nói sai giờ chưa chắc là đang nói dối. Có thể họ chỉ nhớ sai.
Dùng dòng thời gian trong đời thường
Kỹ năng này hữu ích ngoài chuyện điều tra:
- Tìm đồ thất lạc: lần ngược từ lúc cuối cùng chắc chắn còn thấy đồ vật, ghi từng nơi đã đi qua.
- Tường trình sự cố: khi có va quệt giao thông nhỏ hay sự cố ở nơi làm việc, ghi ngay các mốc giờ, ảnh có thời gian, tên người chứng kiến.
- Đọc sử: xếp các sự kiện của một triều đại theo năm giúp nhận ra những câu chuyện không thể đúng, ví dụ hai nhân vật được kể là gặp nhau nhưng thật ra sống cách nhau vài chục năm.
Góc nhìn hôm nay
Dựng dòng thời gian là kỹ năng ít hào nhoáng nhất của nghề điều tra nhưng làm được nhiều việc nhất. Một tờ giấy kẻ trục ngang, mỗi người một hàng, mỗi mốc ghi rõ nguồn, giúp gỡ cả những chuyện rối trong gia đình lẫn những vụ án trong truyện. Khi có sự việc nghiêm trọng, hãy để cơ quan có thẩm quyền làm phần việc ấy; còn mình chỉ cần giữ lại các mốc, ảnh, giấy tờ để cung cấp khi được hỏi.
Đọc thêm: The Cask của Freeman Wills Crofts cho người kiên nhẫn; các tài liệu về những vụ kiện thời làm luật sư của Abraham Lincoln.
Câu hỏi thường gặp
Ngoại phạm là gì?
Ngoại phạm là bằng chứng cho thấy một người ở nơi khác vào lúc sự việc xảy ra. Từ tiếng Anh "alibi" gốc Latin, nghĩa là "ở nơi khác". Ngoại phạm vững gạt người đó khỏi yếu tố "cơ hội" trong điều tra.
Mốc cứng và mốc mềm trong dòng thời gian khác nhau thế nào?
Mốc cứng không phụ thuộc trí nhớ con người, như giờ tàu, giờ trăng lặn, biên lai có giờ. Mốc mềm là lời người ta nhớ lại, dễ sai. Lời khai mềm chỉ đáng tin khi được neo vào ít nhất một mốc cứng.
Vụ kiện niên lịch của Lincoln là gì?
Năm 1858 ở Illinois, luật sư Abraham Lincoln dùng một cuốn niên lịch cho thấy đêm xảy ra sự việc trăng đã xuống thấp, làm lung lay lời nhân chứng nói đã thấy rõ nhờ ánh trăng. Thân chủ của ông, William Armstrong, được tuyên vô tội.
Vì sao ngoại phạm quá hoàn hảo lại đáng ngờ trong truyện trinh thám?
Vì người bình thường hiếm khi nhớ chính xác từng giờ mình làm gì, còn người đã chuẩn bị thì nhớ rất rõ. Đó là quy ước văn chương; ngoài đời chỉ nên coi là gợi ý để kiểm kỹ hơn, không phải bằng chứng.
Nhân chứng nói sai giờ có phải là nói dối không?
Không nhất thiết. Tâm lý học cho thấy con người ước lượng thời gian kém, nhất là khi căng thẳng, và dễ nhớ sai thứ tự sự việc. Vì thế lời khai về giờ giấc cần được đối chiếu với mốc độc lập.
