Suy diễn, quy nạp, suy luận ngược: thám tử thật sự dùng cách nào

Thám tử trong truyện, và người điều tra ngoài đời, dùng cả ba kiểu suy luận nhưng mỗi kiểu một việc. Suy luận ngược (abduction) đề ra lời giải thích hợp lý nhất cho những dấu vết đang thấy; suy diễn (deduction) rút ra hệ quả tất yếu của lời giải thích ấy để đem đi kiểm; quy nạp (induction) tổng hợp nhiều trường hợp để biết lời giải thích nào hay đúng. Sherlock Holmes gọi phương pháp của mình là "suy diễn", nhưng giới logic học cho rằng phần lớn những màn "đoán" nổi tiếng của ông là suy luận ngược.

Ba kiểu suy luận qua túi đậu của Peirce

Nhà triết học Mỹ Charles Sanders Peirce (1839–1914) là người phân biệt rõ ba kiểu suy luận và đặt tên cho kiểu thứ ba là abduction, có khi ông gọi là retroduction hay hypothesis. Trong bài viết năm 1878 "Deduction, Induction, and Hypothesis", ông dùng một ví dụ giản dị về túi đậu trắng. Có ba mệnh đề: "đậu trong túi này đều trắng" (quy tắc), "những hạt đậu này lấy từ túi này" (trường hợp), "những hạt đậu này trắng" (kết quả). Sắp xếp ba mệnh đề theo các cách khác nhau, ta được ba kiểu suy luận.

Hàng cuối chính là tình thế của người điều tra: thấy một kết quả (hạt đậu trắng trên bàn), biết một quy tắc (túi kia toàn đậu trắng), và đoán ngược về nguyên nhân (hạt đậu lấy từ túi kia). Đoán ấy có lý, nhưng có thể sai: trên bàn còn bao nhiêu túi đậu trắng khác?

Holmes và màn "Ông vừa ở Afghanistan về"

Trong A Study in Scarlet (Cuộc điều tra màu đỏ, 1887), lần đầu gặp bác sĩ Watson, Holmes nói ông nhận ra Watson vừa từ Afghanistan về. Sau đó Holmes giải thích chuỗi suy nghĩ: người này có dáng làm nghề y nhưng mang vẻ nhà binh, nên là quân y; mặt sạm nắng mà cổ tay lại trắng, nên vừa từ xứ nóng về; mặt hốc hác, nên đã trải qua gian khổ và ốm đau; tay trái cử động gượng gạo, nên từng bị thương. Một quân y người Anh, ở xứ nhiệt đới, chịu gian khổ và bị thương ở tay, thời điểm ấy thì chỉ có thể là ở Afghanistan.

Chương truyện có tên "The Science of Deduction" (Khoa học suy diễn), và chương đầu của The Sign of the Four (Dấu bộ tứ, 1890) cũng mang đúng tên ấy. Nhưng nhìn kỹ, mỗi bước của Holmes là một lần đi ngược từ dấu vết về lời giải thích khả dĩ nhất: cổ tay trắng thì có lẽ do nắng, chứ không phải chắc chắn do nắng. Đó là suy luận ngược nối thành chuỗi, cộng với kiến thức nền mà Holmes đã quy nạp từ nhiều năm quan sát.

Tập tiểu luận The Sign of Three: Dupin, Holmes, Peirce (1983) do Umberto Eco và Thomas Sebeok biên tập đã phân tích kỹ điểm này, đặt các thám tử văn chương cạnh lý thuyết của Peirce.

Mỗi kiểu suy luận làm việc gì trong một cuộc điều tra

Suy luận ngược: đề ra giả thuyết

Mọi cuộc điều tra bắt đầu bằng một điều lạ cần giải thích. Suy luận ngược sinh ra các giả thuyết: có thể là thế này, có thể là thế kia. Người điều tra giỏi không dừng ở giả thuyết đầu tiên mà liệt kê nhiều khả năng, rồi chọn cái giải thích được nhiều dấu vết nhất với ít giả định thêm nhất.

Suy diễn: rút ra điều phải kiểm

Có giả thuyết rồi, suy diễn cho biết "nếu giả thuyết đúng thì phải thấy gì". Nếu người kia thật từ xứ nóng về, thì da ở chỗ áo che phải trắng hơn chỗ hở. Nếu đôi giày này vừa đi qua ruộng, thì kẽ đế phải còn bùn. Suy diễn biến giả thuyết thành phép thử.

Quy nạp: biết điều gì thường xảy ra

Kiến thức để đoán đến từ quy nạp: thường thì da sạm là do nắng, thường thì thợ rèn có vết bỏng ở tay. Những "thường thì" ấy là tích luỹ từ rất nhiều trường hợp. Holmes trong truyện có cả một kho kiến thức như thế: phân biệt tro thuốc lá, đất các vùng, vết chai tay theo nghề. Không có quy nạp, suy luận ngược chỉ là đoán mò.

Dupin, người đi trước Holmes

Trước Holmes gần nửa thế kỷ, Edgar Allan Poe đã tạo ra C. Auguste Dupin trong truyện "The Murders in the Rue Morgue" (1841). Poe gọi các truyện này là "tales of ratiocination", truyện về lý luận. Dupin có một màn nổi tiếng: đi dạo cùng người kể chuyện, im lặng mười lăm phút, rồi nói đúng điều bạn mình đang nghĩ, sau đó lần ngược từng mắt xích từ một cú vấp chân trên đường. Đây cũng là suy luận ngược nối chuỗi, chỉ khác là đối tượng là dòng suy nghĩ của một người.

Conan Doyle biết rõ món nợ này. Trong A Study in Scarlet, ông để Holmes chê Dupin là "kém cỏi", một cách đùa của tác giả với bậc đi trước.

Vì sao trong truyện thám tử luôn đoán đúng

Ngoài đời, suy luận ngược hay sai, vì một dấu vết có thể có nhiều lời giải thích. Da sạm có thể do nắng, do bệnh, do làm nghề ngoài trời. Thám tử trong truyện đoán trúng vì tác giả đã sắp xếp thế giới truyện sao cho lời giải thích đầu tiên của nhân vật là đúng. Đó là đặc quyền của văn chương.

Người điều tra thật phải làm thêm hai việc mà truyện hay lược đi:

• Giữ nhiều giả thuyết cùng lúc và tìm dấu vết phân biệt được chúng.
• Kiểm bằng chứng cứ độc lập, không chỉ bằng sự hợp lý. Một câu chuyện nghe rất xuôi vẫn có thể sai hoàn toàn.

Thầy thuốc chẩn bệnh làm việc tương tự: thấy triệu chứng, đề ra các chẩn đoán khả dĩ, rồi cho làm xét nghiệm để loại dần. Không ngẫu nhiên mà người được coi là hình mẫu của Holmes, bác sĩ Joseph Bell, là một thầy thuốc.

Một ví dụ đời thường

Sáng ra thấy sân ướt. Suy luận ngược: có thể đêm qua mưa, có thể ai đó tưới cây, có thể ống nước rò. Suy diễn từng giả thuyết: nếu mưa thì mái nhà, sân hàng xóm cũng phải ướt; nếu tưới cây thì chỉ ướt quanh chậu; nếu ống rò thì chỗ ướt nhất phải ở gần ống và vẫn còn rỉ. Đi xem: sân nhà bên khô, chỗ ướt tập trung quanh ống nước. Giả thuyết ống rò thắng. Quy nạp cho biết thêm: loại ống ấy thường hỏng ở khớp nối, nên xem khớp trước.

Ví dụ giản dị này có đủ ba bước. Người điều tra trong truyện chỉ làm điều đó nhanh hơn và với những dấu vết tinh hơn.

Góc nhìn hôm nay

Hiểu ba kiểu suy luận giúp đọc truyện trinh thám tinh hơn: mỗi khi nhân vật "đoán", hãy hỏi còn lời giải thích nào khác không, và tác giả đã loại chúng bằng cách nào. Đó cũng là thói quen hữu ích khi đọc tin tức: một kết luận hợp lý chưa phải là kết luận đã được kiểm.

Sách nên đọc: A Study in Scarlet và The Sign of the Four của Conan Doyle (đều đã có bản tiếng Việt), truyện về Dupin của Poe, và nếu muốn đi sâu, The Sign of Three do Eco và Sebeok biên tập.