Ghi chép như người điều tra: sổ tay quan sát và năm nguyên tắc

Ghi chép như người điều tra nghĩa là ghi ngay khi thấy, ghi rõ giờ và nơi, tách điều mắt thấy tai nghe khỏi điều mình đoán, không tẩy xoá mà chỉ gạch một nét khi sửa, và ghi nguồn của mỗi thông tin. Một cuốn sổ tay nhỏ theo mấy nguyên tắc ấy giúp ta nhớ đúng, nghĩ rõ và làm chứng được khi cần, dù là chuyện va quệt xe ngoài đường hay chỉ là quan sát một khu vườn.

Vì sao người điều tra phải ghi

Trí nhớ con người không phải là bản ghi trung thành. Nó phai theo thời gian, lẫn chi tiết của sự việc này sang sự việc khác, và có thể bị câu hỏi của người khác uốn lệch. Các nghiên cứu về trí nhớ nhân chứng, như thí nghiệm của Elizabeth Loftus và John Palmer năm 1974, cho thấy chỉ một chữ trong câu hỏi cũng đủ làm người ta "nhớ" ra điều không có.

Ghi chép ngay tại chỗ là cách chặn quá trình ấy. Tờ giấy viết lúc sự việc vừa xảy ra không bị ảnh hưởng bởi những gì người ta nghe, đọc, bàn tán sau đó. Vì thế trong công việc điều tra ở nhiều nước, ghi chép đương thời, tức ghi trong lúc hoặc ngay sau sự việc, được coi trọng hơn hẳn lời kể lại sau nhiều ngày.

Sáu người hầu trung thực của Kipling

Trong tập truyện thiếu nhi Just So Stories (1902), nhà văn Rudyard Kipling có mấy câu thơ nổi tiếng: ông có sáu người hầu trung thực, đã dạy ông mọi điều ông biết, tên họ là Cái gì, Vì sao, Khi nào, Thế nào, Ở đâu và Ai. Sáu câu hỏi ấy, ngày nay hay gọi tắt là 5W1H, đã trở thành bộ khung quen thuộc của nghề báo, nghề điều tra và cả việc viết biên bản.

Năm nguyên tắc của cuốn sổ tay quan sát

1. Ghi ngay, ghi giờ

Càng ghi sớm càng đúng. Mỗi trang, mỗi mục nên có ngày và giờ ghi. Nếu ghi sau sự việc một thời gian, hãy viết rõ "ghi lại lúc …" để người đọc biết khoảng cách.

2. Tách "thấy" khỏi "đoán"

Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. "Người đàn ông mặc áo mưa xanh, đi nhanh về phía bến đò" là điều thấy. "Người đàn ông có vẻ vội trốn" là điều đoán. Nhiều người ghi lẫn hai thứ, rồi về sau không còn phân biệt được mình đã thấy gì và mình đã nghĩ gì. Cách đơn giản: chia trang làm hai cột, hoặc đánh dấu mọi suy đoán bằng chữ "(đoán)".

3. Không tẩy, chỉ gạch

Khi viết sai, gạch một nét để vẫn đọc được chữ cũ, rồi viết lại bên cạnh. Ghi chép có tẩy xoá, xé trang khiến người khác, và chính mình sau này, không biết đã sửa gì. Đây là thói quen của sổ tay phòng thí nghiệm, sổ điều tra, sổ kế toán từ lâu.

4. Ghi nguồn

Mỗi thông tin không phải tự mắt thấy cần ghi ai nói, nói lúc nào. "Bác bán nước nói xe kia chạy từ hướng chợ" khác hẳn "xe kia chạy từ hướng chợ".

5. Vẽ phác

Một hình vẽ đơn giản về vị trí, hướng đi, khoảng cách thường nói được nhiều hơn một đoạn văn. Không cần đẹp, chỉ cần có hướng và có chú thích.

Holmes và kho lưu trữ của ông

Trong truyện, Sherlock Holmes không chỉ quan sát giỏi mà còn giữ một kho tư liệu đồ sộ. Nhiều truyện kể ông tra cứu những cuốn sổ ghi chép, mục lục cắt dán từ báo chí về người và vụ việc, sắp theo vần chữ cái. Watson nhiều lần than phiền về đống giấy tờ ấy chất đầy phòng. Đó là một chi tiết đời thường làm nhân vật trở nên đáng tin: bộ óc tài giỏi đến đâu cũng cần giấy mực hỗ trợ.

Ngoài văn chương, các nhà tự nhiên học cũng sống bằng sổ tay. Charles Darwin ghi chép đều đặn trong chuyến đi trên tàu Beagle (1831–1836), và những cuốn sổ ấy là nền cho các công trình sau này của ông. Cách ghi của nhà tự nhiên học và của người điều tra có nhiều điểm chung: ghi ngày giờ, ghi nơi chốn, tách quan sát khỏi giả thuyết.

Dùng sổ tay quan sát trong đời thường

• Khi có va quệt giao thông nhỏ: ghi giờ, vị trí, biển số các xe liên quan, tên và cách liên lạc của người chứng kiến nếu họ đồng ý, chụp ảnh hiện trường trước khi dời xe nếu an toàn. Có người bị thương thì gọi 115 trước, báo 113 khi cần.
• Khi nhà cửa có hư hỏng: ghi ngày phát hiện vết nứt, vết thấm, chụp ảnh có thước đo bên cạnh, ghi lại mỗi lần thay đổi. Những ghi chép như vậy rất có ích khi làm việc với thợ, với hàng xóm hoặc chủ nhà.
• Khi học sử: ghi mỗi sự kiện kèm nguồn, ví dụ "Toàn thư chép năm …", tách riêng những gì là giai thoại.
• Khi cho trẻ tập quan sát: một cuốn sổ ghi "hôm nay thấy gì ở vườn", có ngày, có hình vẽ, là cách luyện tính cẩn thận rất nhẹ nhàng.

Những điều không nên làm

• Không ghi chép, chụp ảnh đời tư của người khác khi không có lý do chính đáng; quan sát không có nghĩa là theo dõi.
• Không tự điều tra rồi kết luận về người khác. Ghi chép là để nhớ đúng và cung cấp cho người có thẩm quyền khi được hỏi.
• Không thêm thắt sau khi đã ghi. Muốn bổ sung, ghi thành một mục mới có ngày giờ mới.

Góc nhìn hôm nay

Điện thoại giúp ghi chép nhanh hơn: ảnh có sẵn giờ, ghi âm, ghi chú. Nhưng các nguyên tắc vẫn y nguyên. Một bức ảnh không thay được dòng ghi "mình đứng ở đâu khi chụp, chụp lúc nào, vì sao chụp". Và cột "thấy" tách khỏi cột "đoán" vẫn là kỹ năng mà không ứng dụng nào làm thay được.

Muốn bắt đầu: mua một cuốn sổ nhỏ vừa túi áo, mỗi ngày ghi một quan sát theo sáu câu hỏi của Kipling. Sau một tháng, đọc lại sẽ thấy mắt mình đã tinh hơn. Đọc thêm: Just So Stories của Kipling, các truyện Sherlock Holmes có nhắc đến kho tư liệu của ông, và nhật ký chuyến đi Beagle của Darwin (The Voyage of the Beagle).