Hình thư năm 1042: bộ luật thành văn đầu tiên của nước ta là gì

Hình thư là bộ luật thành văn đầu tiên của nước ta được sử chép rõ ràng, do vua Lý Thái Tông cho soạn và ban hành năm 1042. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vua làm việc này vì thấy kiện tụng phiền nhiễu, quan lại câu nệ luật văn khiến nhiều người bị oan; sách làm xong, dân thấy tiện, và vua đổi niên hiệu thành Minh Đạo. Văn bản Hình thư đã thất truyền, chỉ còn biết qua vài ghi chép rải rác trong sử.

Trước năm 1042, nước ta xử án thế nào

Sau khi Ngô Quyền giành độc lập (938), các triều Ngô, Đinh, Tiền Lê đều ngắn ngủi và bận chiến tranh. Sử không chép bộ luật nào của các triều này. Việc xử án dựa vào lệnh vua, tập quán và kinh nghiệm của quan lại, một phần học theo luật Trung Hoa. Một số chuyện về hình phạt hà khắc thời Đinh, Tiền Lê được sử nhắc đến, phản ánh cách giữ trật tự bằng răn đe nhiều hơn bằng luật.

Nhà Lý (1009) dời đô ra Thăng Long năm 1010 và bắt đầu xây một nhà nước ổn định hơn. Đến đời vua thứ hai, Lý Thái Tông (trị vì 1028 – 1054), nhu cầu có một bộ luật chung trở nên rõ ràng.

Sử chép gì về Hình thư

Đoạn Toàn thư chép năm Nhâm Ngọ 1042 có thể tóm ý như sau: trước kia việc kiện tụng trong nước phiền nhiễu, quan lại giữ luật câu nệ luật văn, cốt làm cho khắc nghiệt, thậm chí nhiều người bị oan uổng quá đáng. Vua thương xót, sai Trung thư san định luật lệnh, châm chước cho hợp thời, chia ra môn loại, biên thành điều khoản, làm sách Hình thư của một triều đại để người xem dễ hiểu. Sách làm xong, xuống chiếu ban hành, dân lấy làm tiện. Đến đây phép xử án được rõ ràng, nên đổi niên hiệu là Minh Đạo.

Đọc kỹ, đoạn sử cho biết mấy điều:

• Lý do soạn luật là chống oan sai, không phải để tăng hình phạt. Vấn đề được nêu là quan lại áp dụng luật cứng nhắc, khắc nghiệt.
• Cơ quan soạn là Trung thư, một cơ quan cấp cao của triều đình.
• Cách làm là sắp xếp có hệ thống: chia môn loại, viết thành điều khoản. Tức là đã có ý thức xây một bộ luật có cấu trúc, không chỉ là tập hợp lệnh vua.
• Mục tiêu là dễ hiểu: "để người xem dễ hiểu", một ý tưởng rất đáng chú ý cho thế kỷ 11.

Niên hiệu Minh Đạo nghĩa là "đạo sáng", gắn việc ban hành luật với sự sáng tỏ của phép nước. Cũng trong niên hiệu này, nhà Lý đúc tiền Minh Đạo thông bảo.

Những điều luật còn biết được

Vì văn bản mất, ta chỉ biết nội dung Hình thư qua những chiếu lệnh được sử chép quanh thời gian ấy. Ngay năm 1042, Toàn thư chép một chiếu quan trọng về việc chuộc tội: người già từ 70 đến 80 tuổi, trẻ từ 10 đến 15 tuổi, người ốm yếu và một số thân thuộc hoàng gia nếu phạm tội thì được nộp tiền chuộc; riêng người phạm tội thuộc "thập ác" thì không được áp dụng lệ này.

Chiếu này cho biết hai điều. Một là luật thời Lý đã có khái niệm "thập ác", tức mười tội nặng nhất, giống luật nhà Đường. Hai là đã có ý thức giảm nhẹ cho người già, trẻ nhỏ, người yếu, một tinh thần sau này còn thấy rõ trong luật thời Lê.

Năm 1043, sử chép thêm vài lệnh như phạt người lấy trộm trâu, ngựa của dân, hay xử quan lại nhận của riêng của người. Đây có thể là điều bổ sung cho Hình thư hoặc nằm trong đó, sử không nói rõ.

Lý Thánh Tông và chuyện "yêu dân như con"

Con Lý Thái Tông là Lý Thánh Tông (trị vì 1054 – 1072) tiếp nối tinh thần ấy. Toàn thư chép một chuyện thường được dẫn: năm 1065, vua ngự điện xét án, công chúa Động Thiên đứng hầu bên cạnh. Vua chỉ công chúa mà bảo các quan coi ngục, đại ý: ta yêu con ta cũng như lòng ta làm cha mẹ dân; dân không hiểu biết mà mắc vào hình pháp, ta rất thương xót; từ nay về sau tội nặng hay nhẹ đều nhất loạt khoan giảm.

Chuyện này không phải một điều luật, nhưng cho thấy cách các vua đầu thời Lý nhìn luật pháp: luật để giữ trật tự, nhưng người thi hành phải có lòng thương. Ý tưởng "vua là cha mẹ dân" là tư tưởng Nho giáo, kết hợp với tinh thần từ bi của Phật giáo vốn rất mạnh thời Lý.

Hình thư so với luật Trung Hoa cùng thời

Hình thư nhiều khả năng chịu ảnh hưởng lớn từ luật Đường và Tống, như cách chia môn loại và khái niệm thập ác cho thấy. Nhưng câu "châm chước cho thích dụng với thời thế" trong Toàn thư gợi ý rằng người soạn đã điều chỉnh theo hoàn cảnh nước ta, chứ không chép nguyên văn.

Vì sao Hình thư bị mất

Hầu hết thư tịch thời Lý, Trần đều đã mất. Nguyên nhân thường được nêu là chiến tranh, nhất là thời thuộc Minh (1407 – 1427), khi nhiều sách vở bị thu gom hoặc thiêu huỷ; cùng với đó là khí hậu nóng ẩm, mối mọt, hoả hoạn. Phan Huy Chú khi soạn Lịch triều hiến chương loại chí đầu thế kỷ 19, trong phần Hình luật chí, cũng chỉ ghi lại được những gì sử chép về luật thời Lý, Trần.

Góc nhìn hôm nay

Hình thư thường được gọi là "bộ luật thành văn đầu tiên" của Việt Nam. Nói chính xác hơn: đây là bộ luật đầu tiên mà sử chép rõ việc soạn và ban hành. Không loại trừ trước đó đã có những văn bản pháp luật khác không được ghi lại.

Giá trị lớn nhất của nó, theo những gì còn biết, nằm ở lý do ra đời: một nhà vua nhận ra rằng luật áp dụng máy móc sinh ra oan sai, và tìm cách viết luật cho rõ để quan lại không tuỳ tiện. Đó là ý tưởng còn nguyên giá trị.

Muốn tìm hiểu thêm:

• Đọc Toàn thư phần bản kỷ Lý Thái Tông và Lý Thánh Tông.
• Lịch triều hiến chương loại chí, Hình luật chí, của Phan Huy Chú.
• Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội): khu khảo cổ có nhiều dấu tích kiến trúc thời Lý, giúp hình dung kinh đô nơi Hình thư ra đời.
• Đền Đô (Đình Bảng, Bắc Ninh): nơi thờ tám vị vua nhà Lý, trong đó có Lý Thái Tông.