Ngũ hình là năm loại hình phạt chính trong luật thời phong kiến ở Việt Nam và Trung Hoa, xếp từ nhẹ đến nặng: xuy (đánh roi), trượng (đánh gậy), đồ (bắt làm khổ sai), lưu (đày đi xa) và tử (tử hình). Mỗi loại lại chia thành nhiều bậc. Hệ thống này hình thành ở Trung Hoa thời Tuỳ – Đường, được nhà Lý, nhà Lê, nhà Nguyễn tiếp nhận, và là "thang đo" để luật xưa định mức tội. Bên cạnh đó còn có những hình phạt phụ như biếm chức, phạt tiền, và cho chuộc tội bằng tiền.
Năm bậc của ngũ hình
Bài này chỉ nêu tên gọi và ý nghĩa của từng loại, không mô tả cách thi hành.
| Tên | Chữ Hán | Ý nghĩa | Số bậc (theo luật Lê) |
|---|---|---|---|
| Xuy | 笞 | Đánh roi, hình phạt nhẹ nhất, cho lỗi nhỏ | 5 bậc, từ 10 đến 50 roi |
| Trượng | 杖 | Đánh gậy, nặng hơn xuy | 5 bậc, từ 60 đến 100 trượng |
| Đồ | 徒 | Bắt đi làm việc nặng cho nhà nước trong một thời gian | 3 bậc, có bậc riêng cho phụ nữ |
| Lưu | 流 | Đày đi nơi xa, sống ở đó lâu dài | 3 bậc theo khoảng cách: châu gần, châu ngoài, châu xa |
| Tử | 死 | Tử hình, dành cho tội nặng nhất | Chia bậc theo mức độ nghiêm trọng |
Điều đáng chú ý là tính "thang bậc": luật xưa không chỉ nói "phạt" mà nói phạt bao nhiêu, ở bậc nào. Nhờ vậy, khi một người phạm tội có tình tiết giảm nhẹ, quan xử có thể "giảm một bậc", "giảm hai bậc" theo đúng thang này. Đây là chỗ thể hiện tư duy hệ thống của luật cổ.
Ngũ hình ra đời thế nào
Thời cổ đại ở Trung Hoa, "ngũ hình" từng mang nghĩa khác: năm loại nhục hình, tức hình phạt làm tổn hại thân thể vĩnh viễn. Bước ngoặt được sử sách Trung Hoa ghi lại năm 167 trước Công nguyên, dưới thời Hán Văn Đế. Một viên quan là Thuần Vu Ý bị kết án nhục hình. Con gái út của ông là Đề Oanh theo cha lên kinh, dâng thư lên vua, xin được làm nô tỳ cho nhà nước để chuộc tội cho cha, và nói rằng người đã chịu nhục hình thì dù muốn sửa lỗi cũng không còn đường. Hán Văn Đế cảm động, ra lệnh bỏ các nhục hình, thay bằng hình phạt khác.
Từ đó, trải qua nhiều triều đại, hệ thống dần chuyển sang năm loại mới. Đến luật nhà Tuỳ (thế kỷ 6) và nhà Đường (thế kỷ 7), ngũ hình xuy – trượng – đồ – lưu – tử được định hình hoàn chỉnh, và trở thành khuôn mẫu cho luật nhiều nước Đông Á, trong đó có Đại Việt.
Ngũ hình trong luật Việt
Ở nước ta, hệ thống này có lẽ đã được dùng từ thời Lý, vì Hình thư năm 1042 chịu ảnh hưởng luật Đường – Tống. Nhưng văn bản rõ ràng nhất là Quốc triều hình luật (Luật Hồng Đức) thời Lê, nơi ngũ hình được ghi ngay trong chương đầu Danh lệ.
Luật Lê có vài điểm riêng:
- Đồ hình chia bậc theo loại công việc phải làm cho nhà nước, và có các bậc riêng cho phụ nữ với công việc khác nam giới.
- Lưu hình định theo vùng đất cụ thể của nước ta: châu gần, châu ngoài, châu xa. Các tài liệu thường dẫn ba nơi tương ứng là vùng Nghệ An, Bố Chính và Cao Bằng thời ấy.
- Tiền tạ: ngoài hình phạt, người phạm tội còn có thể phải nộp tiền bồi thường cho người bị hại. Đây là điểm được giới nghiên cứu đánh giá cao vì quan tâm đến quyền lợi nạn nhân.
Đến thời Nguyễn, Hoàng Việt luật lệ (1815) cũng giữ ngũ hình nhưng theo khuôn luật nhà Thanh. Lưu hình được tính theo số dặm danh nghĩa (như hai nghìn, hai nghìn rưỡi, ba nghìn dặm), cách ghi chép lại từ luật Thanh.
Những hình phạt đi kèm ngũ hình
Ngũ hình là xương sống, nhưng luật xưa còn nhiều cách xử khác, thường dùng kết hợp:
- Biếm: hạ bậc quan, áp dụng cho quan lại. Một viên quan phạm lỗi nhẹ có thể bị biếm thay vì chịu hình phạt thể xác.
- Bãi chức, cách chức: mất chức vụ.
- Phạt tiền: nộp tiền vào kho nhà nước.
- Tịch thu tài sản: thường đi kèm các tội nặng.
- Chuộc tội: nộp tiền để thay cho hình phạt, theo bảng quy đổi trong luật. Người già, trẻ nhỏ, người tàn tật và một số đối tượng đặc biệt được hưởng điều này.
Như vậy, cùng một tội, một nông dân trẻ khoẻ và một vị quan có tước có thể chịu cách xử khác nhau. Đây là mặt bất bình đẳng của luật xưa, được thừa nhận công khai trong các quy định về "bát nghị" và chuộc tội.
Dấu vết ngũ hình trong tiếng Việt
Một số từ hôm nay ta dùng có liên quan đến hệ thống này:
- "Đi đày", "lưu đày": gốc từ lưu hình, nay dùng rộng để chỉ cảnh phải sống xa quê không theo ý mình.
- "Tội đồ": nhiều người cho rằng chữ "đồ" ở đây gốc từ đồ hình, chỉ người phải chịu khổ sai; nay "tội đồ" thường dùng để chỉ kẻ có tội lớn.
- "Roi vọt": gợi đến xuy hình, nay dùng trong câu "thương cho roi cho vọt", một quan niệm giáo dục cũ mà ngày nay không còn được khuyến khích.
Đọc ngũ hình bằng con mắt hôm nay
Nhìn từ hôm nay, nhiều hình phạt trong ngũ hình là tàn nhẫn và đã bị luật hiện đại xoá bỏ. Nhưng đặt trong lịch sử, hệ thống này cũng có những mặt đáng ghi nhận:
- Nó thay thế các nhục hình cổ xưa nặng nề hơn.
- Nó tạo ra một thang đo rõ ràng, hạn chế sự tuỳ tiện của quan xử án.
- Nó cho phép giảm nhẹ theo tình tiết, theo tuổi, theo hoàn cảnh.
Lịch sử của ngũ hình là lịch sử con người dần dần làm cho hình phạt bớt tàn nhẫn và bớt tuỳ tiện. Câu chuyện của Đề Oanh hơn hai nghìn năm trước vẫn được nhắc như một khoảnh khắc mà lời một cô gái nhỏ đã làm thay đổi luật pháp.
Muốn tìm hiểu thêm
- Quốc triều hình luật, chương Danh lệ, bản dịch của Viện Sử học.
- Lịch triều hiến chương loại chí, Hình luật chí, của Phan Huy Chú: tổng kết luật qua các triều.
- Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Hà Nội): trưng bày hiện vật về nhà nước phong kiến Việt Nam.
Bài viết chỉ bàn về luật xưa. Hệ thống hình phạt hiện nay do luật hiện hành quy định và khác hoàn toàn.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ hình là gì?
Ngũ hình là năm loại hình phạt chính trong luật phong kiến, xếp từ nhẹ đến nặng: xuy (đánh roi), trượng (đánh gậy), đồ (khổ sai), lưu (đày đi xa) và tử (tử hình). Hệ thống này định hình ở Trung Hoa thời Tuỳ – Đường và được áp dụng trong luật Việt thời Lê, Nguyễn.
Xuy, trượng, đồ, lưu, tử nghĩa là gì?
Xuy là đánh roi, trượng là đánh gậy, đồ là bắt làm việc nặng cho nhà nước trong một thời gian, lưu là đày đi nơi xa sinh sống lâu dài, tử là tử hình. Mỗi loại lại chia thành nhiều bậc nặng nhẹ khác nhau.
Ngũ hình có từ khi nào?
Ngũ hình theo kiểu xuy – trượng – đồ – lưu – tử được định hình hoàn chỉnh trong luật nhà Tuỳ và nhà Đường (thế kỷ 6 – 7). Trước đó, "ngũ hình" cổ đại ở Trung Hoa là các nhục hình, được Hán Văn Đế bãi bỏ năm 167 trước Công nguyên.
Tiền tạ trong luật Lê là gì?
Tiền tạ là khoản tiền người phạm tội phải nộp để bồi thường cho người bị hại, theo Quốc triều hình luật. Nó đi kèm hình phạt chính và cho thấy luật Lê có quan tâm đến quyền lợi của nạn nhân.
Chuộc tội bằng tiền là gì?
Chuộc tội là việc nộp tiền theo bảng quy đổi trong luật để thay cho hình phạt. Người già, trẻ nhỏ, người tàn tật và một số đối tượng đặc biệt được hưởng điều này, trừ khi phạm các tội nặng thuộc thập ác.
