Hoàng Việt luật lệ, thường gọi là bộ luật Gia Long, là bộ luật chính thức của triều Nguyễn, bắt đầu soạn khoảng năm 1811 do Nguyễn Văn Thành làm Tổng tài, ban hành năm 1815. Bộ luật gồm 398 điều trong 22 quyển, sắp xếp theo mô hình sáu bộ và dựa rất nhiều vào luật nhà Thanh (Đại Thanh luật lệ). Nó được áp dụng suốt thế kỷ 19, được người Pháp dịch và nghiên cứu, và thường bị so sánh với Luật Hồng Đức thời Lê.
Vì sao nhà Nguyễn cần một bộ luật mới
Năm 1802, Gia Long thống nhất đất nước sau hơn hai trăm năm chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài và ba mươi năm chiến tranh với nhà Tây Sơn. Lúc ấy, ở Bắc Hà người ta vẫn quen với luật thời Lê, còn ở Gia Định, nhiều việc xử theo lệ của chúa Nguyễn và tập quán địa phương. Một triều đại mới cai quản cả nước cần một bộ luật chung.
Những năm đầu, việc xử án vẫn dựa vào luật lệ cũ và các lệnh riêng của nhà vua. Đến khoảng năm 1811, vua giao cho Nguyễn Văn Thành, khi ấy đã là công thần hàng đầu và từng làm Tổng trấn Bắc thành, làm Tổng tài soạn luật. Cùng tham gia có Vũ Trinh, Trần Hựu và các quan khác. Bản thảo hoàn thành khoảng năm 1812, và năm 1815 Gia Long ra lệnh ban hành, áp dụng trên toàn quốc. Vua viết lời tựa cho bộ luật.
Cấu trúc: theo sáu bộ của triều đình
Khác với Luật Hồng Đức xếp theo chủ đề như luật nhà Đường, Hoàng Việt luật lệ xếp theo mô hình của luật nhà Minh và Thanh: mở đầu là phần nguyên tắc chung, sau đó chia theo sáu bộ của triều đình.
| Phần | Nội dung chính |
|---|---|
| Danh lệ | Nguyên tắc chung: ngũ hình, thập ác, bát nghị, giảm nhẹ, chuộc tội |
| Lại luật | Quan chế, trách nhiệm và lỗi của quan lại |
| Hộ luật | Hộ tịch, ruộng đất, hôn nhân, thuế khoá, chợ búa |
| Lễ luật | Tế tự, nghi lễ, phép tắc trong triều |
| Binh luật | Quân đội, canh giữ, trạm dịch |
| Hình luật | Trộm cướp, án mạng, đánh nhau, kiện tụng, giả mạo, xét xử |
| Công luật | Xây dựng, đê điều, công trình |
Ngoài phần "luật" (các điều cơ bản), bộ luật còn có phần "lệ", tức các quy định chi tiết, có thể bổ sung theo thời gian. Các vua Nguyễn đời sau như Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức tiếp tục thêm lệ mới, nên bộ luật trong thực tế dày dần lên.
Giống luật nhà Thanh đến mức nào
Đây là điểm bị bàn nhiều nhất. Đại Thanh luật lệ có 436 điều; Hoàng Việt luật lệ có 398 điều, phần lớn chép hoặc rút gọn từ luật Thanh, có lược bỏ những điều không hợp với nước ta và điều chỉnh một số chỗ. Nhiều nhà nghiên cứu, từ thời Pháp thuộc đến nay, nhận xét rằng bộ luật Gia Long gần như là bản sao luật Thanh.
Cũng có ý kiến bênh vực: luật Thanh khi ấy được xem là bộ luật hoàn chỉnh và hiện đại nhất Đông Á; việc dùng nó làm khuôn là chọn một mô hình đã được kiểm nghiệm, giúp một triều đại mới nhanh chóng có công cụ quản lý. Người soạn cũng có điều chỉnh theo hoàn cảnh Việt Nam ở một số điều.
Dù đánh giá thế nào, sự khác biệt so với Luật Hồng Đức là rõ: những nét riêng của luật Lê, nhất là về tài sản và thừa kế của phụ nữ, bị thu hẹp lại theo hướng luật Thanh.
So sánh với Luật Hồng Đức
| Điểm so sánh | Quốc triều hình luật (Lê) | Hoàng Việt luật lệ (Nguyễn) |
|---|---|---|
| Số điều | 722 | 398 |
| Mô hình | Theo luật Đường, có chương riêng của Việt Nam | Theo luật Minh, Thanh, chia theo sáu bộ |
| Ruộng đất | Chương Điền sản riêng | Nằm trong Hộ luật |
| Con gái thừa kế | Có phần khi không có chúc thư | Chủ yếu ưu tiên con trai, theo luật Thanh |
| Hương hoả | Quy định chi tiết | Ít hơn |
| Thời gian áp dụng | Từ thế kỷ 15 đến cuối thế kỷ 18 | Từ 1815 đến đầu thế kỷ 20 |
Số phận những người soạn luật
Có một chi tiết buồn gắn với bộ luật. Chỉ ít năm sau khi luật được ban hành, Tổng tài Nguyễn Văn Thành bị cuốn vào vụ án liên quan đến bài thơ của con trai, bị tước chức và tự vẫn năm 1817 theo ghi chép của Đại Nam thực lục. Vũ Trinh, một người cùng soạn luật, cũng bị liên luỵ và chịu án lưu đày.
Những người viết ra bộ luật lại bị xử bằng chính hệ thống mà họ góp tay dựng nên. Câu chuyện thường được dẫn để nói rằng luật chặt chẽ không đủ bảo vệ con người, khi việc giải thích luật nằm hoàn toàn trong tay người có quyền.
Người Pháp và bộ luật Gia Long
Khi người Pháp đến Nam Kỳ giữa thế kỷ 19, họ cần hiểu luật bản xứ để cai trị. Gabriel Aubaret dịch một phần sang tiếng Pháp năm 1865. Đến năm 1876, Paul-Louis-Félix Philastre công bố bản dịch đầy đủ hơn, kèm chú giải và so sánh với luật Thanh, nhan đề Le Code annamite. Bản của Philastre trở thành tài liệu tham khảo quan trọng của giới nghiên cứu và giới luật thời ấy.
Sang đầu thế kỷ 20, ở từng kỳ dưới thời Pháp thuộc, bộ luật Gia Long dần được thay bằng các bộ luật mới soạn theo hướng pha trộn luật Pháp và tập quán Việt. Tuy vậy, nhiều tập quán về gia đình, thừa kế từ luật Gia Long vẫn còn ảnh hưởng trong đời sống một thời gian dài.
Mốc thời gian
- 1802: Gia Long lên ngôi; việc xử án tạm dựa vào luật lệ cũ.
- Khoảng 1811: Giao Nguyễn Văn Thành làm Tổng tài soạn luật.
- Khoảng 1812: Bản thảo hoàn thành.
- 1815: Ban hành Hoàng Việt luật lệ.
- 1817: Nguyễn Văn Thành chết trong vụ án bài thơ.
- Các đời Minh Mạng đến Tự Đức: bổ sung nhiều lệ mới.
- 1865, 1876: Các bản dịch tiếng Pháp của Aubaret và Philastre.
Góc nhìn hôm nay
Bộ luật Gia Long thường bị so sánh bất lợi với Luật Hồng Đức, và phần nhiều lời chê là có cơ sở: nó ít sáng tạo hơn, ít nét riêng Việt Nam hơn, và kém rộng rãi với phụ nữ hơn. Nhưng nó cũng là bộ luật điều hành một đất nước thống nhất từ Bắc vào Nam trong gần một thế kỷ, và là nguồn tư liệu rất lớn để hiểu xã hội thời Nguyễn.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Bản dịch Hoàng Việt luật lệ tiếng Việt hiện đại (nhiều tập) có ở các thư viện lớn.
- Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, phần bộ Hình, ghi các lệ bổ sung và các vụ việc áp dụng.
- Châu bản triều Nguyễn, văn bản hành chính có bút phê của vua, lưu ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (Hà Nội), cho thấy luật được áp dụng ra sao trong từng vụ cụ thể.
- Kinh thành Huế, nơi đặt triều đình đã ban hành và áp dụng bộ luật.
Câu hỏi thường gặp
Bộ luật Gia Long ban hành năm nào?
Bộ luật Gia Long, tên chính thức là Hoàng Việt luật lệ, được ban hành năm 1815. Việc biên soạn bắt đầu khoảng năm 1811 do Nguyễn Văn Thành làm Tổng tài.
Hoàng Việt luật lệ có bao nhiêu điều?
Hoàng Việt luật lệ có 398 điều, chia trong 22 quyển. Ngoài phần luật cơ bản còn có phần lệ được các vua Nguyễn đời sau bổ sung dần.
Bộ luật Gia Long có phải chép luật nhà Thanh không?
Phần lớn các điều được chép hoặc rút gọn từ Đại Thanh luật lệ, có lược bỏ và điều chỉnh một số chỗ cho hợp với nước ta. Vì vậy nhiều nhà nghiên cứu xem đây là bộ luật chịu ảnh hưởng luật Thanh rất sâu, ít nét riêng hơn Luật Hồng Đức.
Ai soạn bộ luật Gia Long?
Nguyễn Văn Thành làm Tổng tài, cùng Vũ Trinh, Trần Hựu và các quan khác tham gia biên soạn. Vua Gia Long viết lời tựa và ra lệnh ban hành.
Bộ luật Gia Long khác Luật Hồng Đức thế nào?
Luật Hồng Đức thời Lê có 722 điều, theo mô hình luật Đường nhưng có chương riêng về ruộng đất và dành cho phụ nữ nhiều quyền hơn về tài sản. Bộ luật Gia Long có 398 điều, theo mô hình luật Minh, Thanh chia theo sáu bộ, và hạn chế hơn với quyền thừa kế của con gái.
