Quốc triều hình luật: những điều luật đi trước thời đại của Luật Hồng Đức

Quốc triều hình luật, thường gọi là Luật Hồng Đức, là bộ luật thời Lê sơ còn văn bản đến nay, gồm 722 điều chia thành 13 chương trong 6 quyển. Bộ luật nổi tiếng vì những điều được coi là đi trước thời đại: con gái được chia gia tài khi cha mẹ mất không để chúc thư, người vợ được quyền xin bỏ chồng nếu bị bỏ mặc quá hạn định, chương Điền sản riêng về ruộng đất, cùng các quy định bảo vệ người già, trẻ nhỏ và người không nơi nương tựa. Bài này bàn cấu trúc bộ luật và những điều nổi bật ngoài chuyện trộm cắp.

Bộ luật này ra đời từ đâu

Tên gọi "Luật Hồng Đức" gắn bộ luật với niên hiệu Hồng Đức (1470 – 1497) của vua Lê Thánh Tông, thời kỳ nhà Lê sơ hoàn thiện bộ máy nhà nước. Tuy vậy, các nhà nghiên cứu cho rằng bộ luật có nhiều lớp văn bản: một phần đã có từ các đời vua trước như Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông, rồi được Lê Thánh Tông bổ sung, sắp xếp lại. Các đời sau cũng tiếp tục thêm điều khoản. Vì vậy, cách nói thận trọng là: Quốc triều hình luật "thường được gọi là Luật Hồng Đức".

Bản còn lại đến nay là bản khắc in thời Lê trung hưng (thế kỷ 18). Bộ luật được dịch ra tiếng Việt hiện đại, phổ biến nhất là bản của Viện Sử học, và được dịch ra tiếng Anh trong sách The Lê Code: Law in Traditional Vietnam (1987) của Nguyễn Ngọc Huy và Tạ Văn Tài, giúp giới nghiên cứu quốc tế biết đến.

Cấu trúc 13 chương

Bộ luật theo khuôn của luật nhà Đường nhưng có điều chỉnh. Mười ba chương gồm:

Chương Điền sản là điểm khác rõ nhất so với luật nhà Đường. Ở một nước nông nghiệp, tranh chấp ruộng đất là chuyện hàng ngày, và nhà Lê dành hẳn một chương cho nó. Phần quy định về hương hoả, tức tài sản dành cho việc thờ cúng tổ tiên, cũng mang đậm tập quán Việt.

Phụ nữ trong Luật Hồng Đức

Đây là phần được nhắc đến nhiều nhất. So với nhiều bộ luật cùng thời ở Đông Á, Quốc triều hình luật dành cho phụ nữ một số quyền đáng chú ý:

• Thừa kế: khi cha mẹ mất không để chúc thư, ruộng đất được chia cho các con, trong đó con gái cũng có phần. Phần dành cho hương hoả, nếu không có con trai, có thể giao cho con gái trưởng.
• Tài sản riêng: tài sản người vợ mang theo khi về nhà chồng được phân biệt với tài sản chung; khi chồng mất mà không có con, phần tài sản vợ chồng cùng làm ra được chia, người vợ có phần của mình.
• Quyền xin bỏ chồng: người chồng bỏ lửng vợ không đi lại trong năm tháng (một năm nếu đã có con) thì người vợ được trình quan để thôi làm vợ.
• Bảo vệ khi bị đối xử tệ: có điều phạt người chồng đánh vợ gây thương tích (dù mức phạt nhẹ hơn đánh người ngoài), và cấm quan lại cậy quyền lấy con gái nhà dân trong hạt mình cai quản.

Cần nói cho đúng mức: đây vẫn là luật của xã hội phụ quyền. Người vợ phải theo chồng, có những tội chỉ áp cho vợ mà không áp cho chồng, chế độ đa thê được thừa nhận. Nhà nghiên cứu Yu Insun, khi phân tích các văn bản chia gia tài thế kỷ 17 – 18, cũng cho thấy thực tế nhiều gia đình vẫn chia cho con gái phần ít hơn con trai dù luật cho phép chia đều. Nói "Luật Hồng Đức bình đẳng nam nữ" là quá lời; nói "Luật Hồng Đức dành cho phụ nữ nhiều quyền hơn hầu hết luật cùng thời trong khu vực" thì sát hơn.

Bảo vệ người yếu thế

Chương Danh lệ có những quy định giảm nhẹ hoặc cho chuộc tội với người già, trẻ nhỏ và người tàn tật, theo các bậc tuổi. Người càng già hoặc càng nhỏ thì càng được giảm nhiều, đến mức có độ tuổi gần như không phải chịu hình phạt, trừ những tội đặc biệt nghiêm trọng phải tâu vua xét. Tinh thần này đã thấy từ chiếu năm 1042 thời Lý, và được Quốc triều hình luật viết thành hệ thống.

Bộ luật cũng giao trách nhiệm cho quan sở tại phải chăm lo người goá bụa, mồ côi, tàn tật, nghèo khổ không nơi nương tựa. Quan không làm thì bị phạt. Đây là một dạng an sinh xã hội sơ khai được ghi vào luật.

Trách nhiệm của người xử án

Chương Đoán ngục đặt ra nhiều quy định ràng buộc chính quan lại:

• Xử án phải theo thời hạn, để lâu bị phạt.
• Quan xử sai, xử oan có thể bị trị tội, nặng hơn nếu cố ý.
• Không được tra hỏi quá mức quy định.
• Người vu cáo người khác phải chịu tội tương ứng với tội đã vu.

Các quy định này cho thấy bộ luật không chỉ nhắm vào dân, mà còn nhắm vào người cầm quyền. Đây là chỗ nối với tinh thần Hình thư năm 1042: chống oan sai do quan lại.

So với luật nhà Đường và luật Gia Long

Góc nhìn hôm nay

Quốc triều hình luật là văn bản pháp luật cổ nhất của Việt Nam mà ta còn đọc được trọn vẹn. Nó cho thấy người xưa đã biết đưa tập quán bản địa vào khuôn luật vay mượn, và đã nghĩ đến những người yếu thế trong xã hội. Đó là niềm tự hào có cơ sở, miễn là ta không thổi phồng.

Muốn tìm hiểu thêm:

• Bản dịch Quốc triều hình luật của Viện Sử học, có chú thích từng điều.
• The Lê Code (Nguyễn Ngọc Huy, Tạ Văn Tài, 1987) để đọc phần phân tích so sánh với luật Trung Hoa.
• Lịch triều hiến chương loại chí, Hình luật chí, của Phan Huy Chú.
• Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội): các bia tiến sĩ thời Lê Thánh Tông giúp hình dung tầng lớp quan lại thi hành bộ luật này.

Lưu ý: bài viết bàn về luật xưa. Các vấn đề thừa kế, hôn nhân ngày nay áp dụng luật hiện hành; khi cần, hãy hỏi luật sư hoặc UBND xã, phường.