Ishikawa Goemon và Nezumi Kozō: nghĩa tặc trong truyện Nhật có thật không

Ishikawa Goemon và Nezumi Kozō là hai tên trộm có thật trong lịch sử Nhật Bản — Goemon bị xử ở Kyoto năm 1594, Nezumi Kozō bị xử ở Edo năm 1832 — nhưng đã được kịch kabuki và truyện dân gian biến thành "nghĩa tặc" (gizoku), những kẻ lấy của người giàu chia cho người nghèo. Không có bằng chứng sử liệu nào cho thấy cả hai từng làm việc nghĩa như truyền thuyết kể.

Chính khoảng cách giữa sự thật và huyền thoại mới là điều đáng tìm hiểu: vì sao dân chúng lại cần biến kẻ trộm thành người hùng?

Ishikawa Goemon: những gì sử liệu thật sự ghi

Về Goemon, tư liệu đương thời chỉ có vài dòng. Nhật ký của quý tộc Yamashina Tokitsune ghi rằng vào năm Bunroku thứ 3 (1594), tại bãi sông Sanjō ở Kyoto, một tên đạo tặc cùng người nhà bị hành hình. Một thương nhân Tây Ban Nha sống ở Nhật thời ấy, Bernardino de Ávila Girón, cũng chép lại sự việc và nhắc đến tên Goemon. Lệnh xử được cho là xuất phát từ Toyotomi Hideyoshi, người nắm quyền thống nhất Nhật Bản lúc bấy giờ.

Hình phạt dành cho Goemon nặng đến mức trở thành một phần của huyền thoại. Ở Nhật, kiểu bồn tắm nấu nước bằng nồi sắt đặt trên bếp được gọi là goemon-buro (bồn tắm Goemon), cái tên gắn với truyền thuyết về cái chết của ông.

Ngoài mấy dòng ấy, gần như mọi thứ khác — xuất thân, tài nghệ, lý do làm trộm, và đặc biệt là chuyện "chia của cho dân nghèo" — đều là sản phẩm của các thế kỷ sau.

Goemon trên sân khấu: hình tượng người chống kẻ quyền thế

Thời Edo (1603–1868), Goemon trở thành nhân vật quen thuộc của kabuki và múa rối bunraku. Vở nổi tiếng nhất là Sanmon Gosan no Kiri (1778) của Namiki Gohei. Trong vở có cảnh Goemon ngồi trên lầu cổng tam quan chùa Nanzen-ji ở Kyoto, hút tẩu, ngắm hoa anh đào mùa xuân và cảm thán cảnh đẹp — một trong những hình ảnh đẹp nhất của sân khấu kabuki.

Điểm thú vị là trong kịch, Goemon được gán động cơ trả thù cho cha nuôi và chống lại chính Hideyoshi (trên sân khấu đổi tên để tránh kiểm duyệt). Kẻ trộm thành người dám đối đầu với kẻ quyền lực nhất thiên hạ. Với khán giả thường dân thời Edo, vốn sống dưới một trật tự đẳng cấp nghiêm ngặt, hình ảnh ấy rất hả hê.

Một số truyện kể về sau còn gán Goemon với các dòng phái ninja ở vùng Iga. Những chuyện này hoàn toàn thuộc về truyền thuyết và không có cơ sở sử liệu.

Nezumi Kozō: "chú chuột nhỏ" của Edo

Nezumi Kozō (nghĩa là "chú chuột nhỏ") là biệt danh của một người tên Jirōkichi, sống ở Edo đầu thế kỷ 19. Khác với Goemon, về Nezumi Kozō còn khá nhiều hồ sơ của chính quyền. Ông chuyên lẻn vào dinh thự của các lãnh chúa (daimyō) ở Edo. Ông bị bắt năm 1832, thời Tenpō, và bị xử tử.

Theo lời khai được ghi lại, số dinh thự ông từng vào lên tới khoảng một trăm, số tiền lấy được rất lớn. Nhưng cũng theo ghi chép ấy, tiền chủ yếu được tiêu vào cờ bạc, rượu chè và phụ nữ, không có dấu hiệu "chia cho dân nghèo".

Vì sao lại thành nghĩa tặc?

Dân Edo thời ấy không ưa giới daimyō, những người có đặc quyền và thường bị đồn là tiêu xài hoang phí bằng tiền thuế. Một tên trộm chỉ lấy của nhà quyền quý, không động đến nhà dân thường, đương nhiên được thiện cảm. Từ đó, lời đồn "Nezumi Kozō lén ném tiền vào nhà người nghèo" lan ra, rồi được kịch hoá.

Năm 1857, soạn giả kabuki Kawatake Mokuami viết vở Nezumi Komon Haru no Shingata, củng cố hình ảnh nghĩa tặc. Đến thế kỷ 20, Nezumi Kozō xuất hiện trong rất nhiều phim kiếm khách, phim truyền hình và truyện tranh, gần như luôn là người tốt.

Ngôi mộ được gõ vỡ dần

Mộ Nezumi Kozō ở chùa Ekō-in, khu Ryōgoku, Tokyo. Có một tục lạ: người ta xin những mảnh đá nhỏ từ "hòn đá cầu may" trước mộ để làm bùa, nhất là người đi thi, vì tin rằng ông "không bị bắt suốt nhiều năm" thì ai mang bùa sẽ "lọt qua" kỳ thi. Nhà chùa phải đặt riêng một hòn đá cho khách gõ để giữ ngôi mộ chính.

So sánh sử và huyền thoại

Vì sao xã hội cần "nghĩa tặc"

Nhà sử học Eric Hobsbawm, trong cuốn Bandits (1969), dùng khái niệm "kẻ cướp xã hội" (social bandit) để chỉ những kẻ ngoài vòng pháp luật được dân thường bảo vệ và ca ngợi, vì họ chống lại những người mà dân thường không ưa. Hobsbawm lấy ví dụ khắp thế giới; các nhà nghiên cứu sau này tranh luận nhiều về mức độ đúng của mô hình này, nhưng ý chính được chấp nhận rộng rãi: huyền thoại nghĩa tặc nói về nỗi bất bình của người kể nhiều hơn là về con người thật của kẻ trộm.

Goemon và Nezumi Kozō đều sống ở những thời kỳ xã hội phân tầng sâu sắc. Khi dân thường không có đường nào khiếu nại kẻ quyền thế, họ tìm sự hả hê trong câu chuyện về một người "lấy lại" từ kẻ giàu. Robin Hood ở Anh, Hong Gil-dong ở Triều Tiên, hay những truyền thuyết về nghĩa tặc ở Việt Nam đều theo mô thức ấy.

Goemon và Nezumi Kozō trong văn hoá đại chúng hôm nay

Người đọc Việt có thể đã gặp tên hai nhân vật này mà không biết. Trong bộ truyện tranh và phim hoạt hình Lupin III của Monkey Punch, có nhân vật kiếm khách Ishikawa Goemon XIII, được giới thiệu là hậu duệ đời thứ mười ba của Goemon. Tên Nezumi Kozō xuất hiện trong nhiều phim truyền hình cổ trang Nhật. Đó là những sáng tạo hư cấu, không liên quan đến sử.

Góc nhìn hôm nay

Hai câu chuyện này dạy ta cách đọc một huyền thoại: hỏi xem ai kể, kể khi nào, và vì sao lại kể như vậy. Một kẻ trộm không trở thành người tốt chỉ vì nạn nhân của hắn là người giàu. Còn sự cảm thông của dân chúng với hắn thì là một tín hiệu đáng nghe: nó cho biết xã hội ấy đã có quá nhiều bất công không được giải quyết.

Nếu có dịp đến Kyoto, cổng tam quan chùa Nanzen-ji mở cửa cho khách leo lên ngắm cảnh, đúng nơi Goemon "ngắm hoa" trong vở kịch. Ở Tokyo, chùa Ekō-in nằm gần nhà thi đấu sumo Ryōgoku Kokugikan. Muốn hiểu thêm về kabuki, có thể xem các bản ghi hình chuyên đề của nhà hát Kabuki-za, nơi các vở này vẫn được diễn.