Tam hiệp ngũ nghĩa và Triển Chiêu: hiệp khách bên cạnh quan xử án

Tam hiệp ngũ nghĩa là tiểu thuyết đời Thanh, in năm 1879, dựa trên lời kể của nghệ nhân Thạch Ngọc Côn ở Bắc Kinh, kể về các hiệp khách giang hồ theo giúp quan xử án. Nhân vật trung tâm phía hiệp khách là Nam hiệp Triển Chiêu, được vua phong "Ngự miêu", cùng năm anh em "Ngũ thử" đảo Hãm Không. Năm 1889, học giả Du Việt sửa lại và đổi tên thành Thất hiệp ngũ nghĩa.

Bộ truyện mở ra một dòng tiểu thuyết rất được ưa chuộng cuối đời Thanh: hiệp khách không còn chống triều đình như hảo hán Thuỷ hử, mà đứng về phía quan thanh liêm để trừ gian.

Từ sân kể chuyện Bắc Kinh đến sách in

Thạch Ngọc Côn là nghệ nhân kể chuyện có đệm đàn (một dạng "thuyết xướng") nổi tiếng ở Bắc Kinh khoảng giữa thế kỷ 19. Tiết mục ruột của ông là những câu chuyện về quan Khai Phong phủ đời Tống và các hiệp khách quanh ông. Người nghe ghi lại lời kể, chép thành bản viết tay lưu hành với tên Long đồ công án hay Long đồ nhĩ lục ("nghe tai mà chép").

Năm 1879, bản chỉnh lý được in thành sách với tên Trung liệt hiệp nghĩa truyện, thường gọi là Tam hiệp ngũ nghĩa, 120 hồi. Văn phong mang đậm giọng kể chuyện miệng: nhiều câu thoại sống động, nhiều đoạn dừng lại kiểu "muốn biết thế nào, xem hồi sau".

Du Việt và cái tên Thất hiệp ngũ nghĩa

Du Việt (hiệu Khúc Viên), một học giả lớn cuối Thanh, đọc bản in và có hai chỗ không hài lòng. Thứ nhất, hồi mở đầu kể chuyện "ly miêu hoán thái tử" (tráo thái tử bằng con mèo rừng) mà ông thấy hoang đường, nên viết lại. Thứ hai, ông đếm thấy "tam hiệp" trong truyện thực ra không phải ba người. Ông đếm lại thành bảy và đổi tên sách thành Thất hiệp ngũ nghĩa, in năm 1889. Ở Trung Quốc, cả hai bản đều lưu hành; bản Du Việt phổ biến ở phương Nam.

Ai là Tam hiệp, Thất hiệp, Ngũ nghĩa

Năm anh em Ngũ thử lấy biệt hiệu là "chuột" kèm tài riêng: chuột leo trời, chuột đào đất, chuột xuyên núi, chuột lội sông và chuột lông gấm. Chính cái tên "chuột" này làm nên xung đột thú vị nhất truyện.

Triển Chiêu: Nam hiệp thành "Ngự miêu"

Triển Chiêu, tự Hùng Phi, người Thường Châu, là hiệp khách lang bạt, nhiều lần ra tay cứu vị quan xử án của phủ Khai Phong khỏi các âm mưu ám hại. Khi được tiến cử lên triều, Triển Chiêu biểu diễn võ nghệ và khinh công trước vua Tống Nhân Tông. Theo truyện, nhà vua khen anh nhanh nhẹn "như con mèo của trẫm", từ đó anh mang danh hiệu Ngự miêu — "con mèo của vua" — và được phong chức hộ vệ đeo đao bên cạnh quan phủ.

Từ đây Triển Chiêu đổi vai: từ hiệp khách tự do thành người thực thi việc quan. Anh đi bắt kẻ gian, hộ tống nhân chứng, giữ an toàn cho công đường. Truyện xây dựng anh là người điềm đạm, lễ độ, biết nhường nhịn — khác hẳn kiểu hảo hán nóng nảy của Thuỷ hử.

Mèo và chuột: cuộc tranh tài với Bạch Ngọc Đường

Nghe tin có người được phong "mèo", Bạch Ngọc Đường — người trẻ nhất, kiêu ngạo nhất trong Ngũ thử — thấy như bị xúc phạm: mèo chẳng phải sinh ra để bắt chuột sao? Anh lên kinh thành thách thức, gây rối trong cung, lấy đi ba món bảo vật của phủ Khai Phong để buộc Triển Chiêu phải tìm đến đảo Hãm Không. Cuộc đấu trí giữa hai người kéo dài nhiều hồi, kết thúc bằng việc Ngũ thử phục tài, phục đức, theo Triển Chiêu về quy thuận và cùng làm việc cho phủ Khai Phong.

Đây là mô thức mà người đọc Việt quen thuộc qua phim: kẻ tài giỏi nhưng kiêu căng được cảm hoá bằng sự rộng lượng, không phải bằng sức mạnh. Bạch Ngọc Đường về sau trở thành một trong những nhân vật được yêu thích nhất, và cái chết của anh ở lầu Xung Tiêu khi một mình đi dò cơ quan của phản vương là đoạn bi tráng của bộ truyện.

Hiệp khách "vào nha môn": một bước ngoặt của văn học hiệp nghĩa

Lỗ Tấn, trong Trung Quốc tiểu thuyết sử lược, xếp Tam hiệp ngũ nghĩa vào dòng "tiểu thuyết hiệp nghĩa và công án" đời Thanh. Ông nhận xét rằng ở dòng này, hiệp khách đã khác xa thời Tư Mã Thiên: thay vì đứng ngoài và đối trọng với quyền lực, họ trở thành người giúp việc cho quan. Nói cách khác, chữ "hiệp" được "thuần hoá" để phục vụ trật tự.

Có thể đọc điều này theo hai hướng:

• Hướng tích cực: sức mạnh cá nhân được đặt dưới công lý chung. Hiệp khách không tự phán xử mà bắt kẻ gian đưa về công đường cho quan xét. Đây là hình mẫu gần với ý niệm pháp trị hơn.
• Hướng phê phán: hiệp khách chỉ tốt khi gặp quan tốt. Truyện dựa hoàn toàn vào niềm tin có một vị quan liêm chính đứng đầu, còn cả bộ máy thì vẫn đầy gian thần.

Vị quan đó, trong truyện, là quan phủ Khai Phong mà dân gian gọi là Bao Thanh Thiên. Ông là nhân vật có thật (Bao Chửng, 999–1062), nhưng các vụ án trong Tam hiệp ngũ nghĩa phần lớn là hư cấu. Ở bài này, ta chỉ nhắc ông như cái trục để hiệp khách xoay quanh.

Triển Chiêu có thật không?

Không có bằng chứng. Tống sử không có truyện về Triển Chiêu hay Ngũ thử. Những nhân vật này sinh ra trong truyền thống kể chuyện và tạp kịch về quan Khai Phong, rồi được Thạch Ngọc Côn phát triển. Một số địa phương ở Trung Quốc ngày nay có công trình tưởng niệm Triển Chiêu, nhưng đó là hiện tượng văn hoá ăn theo tiểu thuyết và phim, không phải dấu tích lịch sử.

Cũng vậy, chức "Ngự tiền tứ phẩm đới đao hộ vệ" mà truyện gán cho Triển Chiêu không khớp chính xác với hệ thống quan chức đời Tống. Người viết tiểu thuyết đời Thanh dùng tên chức theo cảm giác của người nghe đương thời.

Triển Chiêu trong ký ức người Việt

Với người Việt, Triển Chiêu đến qua màn ảnh nhiều hơn qua sách. Bộ phim truyền hình Đài Loan về quan Khai Phong sản xuất năm 1993 được lồng tiếng, chiếu đi chiếu lại suốt nhiều năm, trong đó diễn viên Hà Gia Kính đóng Triển Chiêu, để lại hình ảnh người hộ vệ áo đỏ, cầm kiếm, ít nói. Nhiều bản phim sau đó tiếp tục khai thác cặp Triển Chiêu – Bạch Ngọc Đường.

Một điểm thú vị: trong phim, hình ảnh Triển Chiêu thường được tô đậm hơn truyện gốc, đứng ngang hàng với vị quan xử án. Điều đó cho thấy khán giả cần một gương mặt hành động bên cạnh người phán xử — cũng như ở Việt Nam, bên cạnh các truyện quan thanh liêm luôn có người lính lệ trung thực, người đầy tớ tinh ý giúp tìm ra sự thật.

Đọc tiếp và xem tiếp

• Đọc theo thứ tự: Tam hiệp ngũ nghĩa (hoặc Thất hiệp ngũ nghĩa), rồi đến hai phần tiếp là Tiểu ngũ nghĩa và Tục tiểu ngũ nghĩa, kể chuyện thế hệ sau đi dẹp phản vương.
• So với Thuỷ hử: đặt hai bộ cạnh nhau sẽ thấy rõ hai thái độ với quyền lực — hảo hán đứng ngoài và hiệp khách đứng trong.
• Đọc nghiên cứu: chương về tiểu thuyết hiệp nghĩa đời Thanh trong Trung Quốc tiểu thuyết sử lược của Lỗ Tấn là điểm khởi đầu ngắn gọn, dễ tìm.
• Bài học hôm nay: người có năng lực đặt sức mình vào khuôn khổ chung — báo cho người có thẩm quyền, làm nhân chứng, giữ bằng chứng — thường giúp được nhiều người hơn là đơn thương độc mã.