Trong 108 hảo hán Thuỷ hử, ba người được nhớ nhiều nhất là Võ Tòng (người tay không đánh hổ ở đồi Cảnh Dương), Lỗ Trí Thâm (nhà sư nóng nảy ra tay vì người yếu) và Lâm Xung (viên giáo đầu bị gian thần dồn đến mức phải lên Lương Sơn). Ba người đại diện cho ba con đường khác nhau đến với chữ "nghĩa": vì tình thân, vì người dưng, và vì bị đẩy vào đường cùng.
Cả ba đều là nhân vật tiểu thuyết, không có trong chính sử. Điều thú vị là tác giả để cả ba kết thúc đời mình ở cùng một nơi: chùa Lục Hoà bên sông Tiền Đường, Hàng Châu.
Võ Tòng: từ đồi Cảnh Dương đến chùa Lục Hoà
Cảnh đánh hổ
Đoạn nổi tiếng nhất về Võ Tòng diễn ra khi anh trên đường về quê thăm anh trai. Quán rượu dưới chân đồi Cảnh Dương treo lời rao "ba bát không qua đồi", ý nói rượu mạnh, uống ba bát là không đi nổi. Võ Tòng uống nhiều hơn thế, gạt lời can, một mình lên đồi lúc chiều tối dù quan huyện đã dán cáo thị báo có hổ dữ. Gặp hổ, gậy gãy, anh đánh nhau bằng tay không và hạ được nó.
Cảnh này được các nhà phê bình khen vì nhịp kể: hổ vồ, hổ quật, hổ xỉa — ba đòn — rồi đến lượt người. Sau chuyện này Võ Tòng được dân làng rước như anh hùng và được quan huyện Dương Cốc cho làm đô đầu. Thành ngữ "Võ Tòng đả hổ" đến nay vẫn dùng để chỉ việc liều mà làm nên chuyện lớn.
Báo thù cho anh và tự ra đầu thú
Anh trai Võ Tòng là Võ Đại, người thấp bé, bán bánh. Võ Đại bị vợ là Phan Kim Liên cùng Tây Môn Khánh hãm hại. Võ Tòng điều tra, đưa đơn lên quan nhưng quan đã nhận tiền của Tây Môn Khánh nên bác. Không còn đường kiện, Võ Tòng tự tay trả thù, rồi tự đến nha môn đầu thú. Chi tiết này quan trọng: tác giả cho thấy anh không trốn, chấp nhận chịu luật, và dân chúng cảm thông nên quan xử nhẹ — anh bị đày đi Mạnh Châu thay vì chịu tội nặng nhất.
Từ Mạnh Châu trở đi, câu chuyện của Võ Tòng sẫm màu hơn. Anh bị cuốn vào ân oán giữa Thi Ân và Tưởng Môn Thần, rồi bị gài bẫy, và có những cuộc trả thù mà nhiều người đọc thấy quá tay. Thuỷ hử không giấu điều đó. Đây chính là chỗ người đọc nên tách: lòng nghĩa với anh trai đáng nể, còn cách hành xử ngoài vòng pháp luật thì truyện kể như một bi kịch, không phải tấm gương.
Kết cục
Võ Tòng cải trang thành hành giả (người tu hành mặc áo nâu, xoã tóc), lên Nhị Long sơn, rồi nhập Lương Sơn, xếp thứ 14 trong 108 người. Sau chiến dịch đánh Phương Lạp, anh mất một cánh tay, xin ở lại chùa Lục Hoà tu hành và sống đến tám mươi tuổi. Trong ba người, anh là người thọ nhất.
Lỗ Trí Thâm: nhà sư không giữ giới mà giữ nghĩa
Ra tay vì cha con người hát rong
Lỗ Trí Thâm vốn tên Lỗ Đạt, làm đề hạt (một chức võ quan nhỏ) ở Vị Châu. Trong quán rượu, ông nghe tiếng khóc của cha con ông Kim — người hát rong bị tên đồ tể họ Trịnh, biệt danh Trấn Quan Tây, ép nợ một món tiền không có thật. Lỗ Đạt đưa tiền cho cha con họ lên đường, canh cho họ đi xa rồi mới tìm tên đồ tể để dạy một bài học. Ông chỉ định cho một trận nhớ đời nhưng ra tay quá nặng, gây ra án mạng.
Chi tiết đáng chú ý là thứ tự việc làm: lo cho người bị hại an toàn trước, rồi mới tính sổ kẻ ức hiếp. Đó là lý do Lỗ Trí Thâm thường được coi là người có chữ "hiệp" thuần nhất Lương Sơn: ông không quen ai trong chuyện, không được lợi gì, chỉ vì thấy bất bình.
Lên Ngũ Đài sơn, nhổ cây liễu
Để tránh bị bắt, Lỗ Đạt cạo đầu đi tu ở Ngũ Đài sơn, pháp danh Trí Thâm, biệt hiệu "Hoa hoà thượng" vì lưng có xăm hoa. Ông uống rượu, ăn thịt, phá cửa chùa, khiến các sư trong chùa không chịu nổi. Chỉ có trưởng lão Trí Chân thấy ông "tâm tính ngay thẳng", gửi sang chùa Đại Tướng Quốc ở Đông Kinh. Ở đó ông được giao trông vườn rau và có cảnh nổi tiếng nhổ bật gốc một cây liễu trước mặt đám lưu manh hay quấy vườn — chúng phục và theo ông.
Cứu Lâm Xung ở rừng Dã Trư
Khi Lâm Xung bị áp giải đi đày, hai tên sai nha được mua chuộc định hại anh trong rừng Dã Trư. Lỗ Trí Thâm, người bạn mới quen ở vườn rau, đã lặng lẽ theo suốt dọc đường và ra tay cứu kịp. Ông còn hộ tống Lâm Xung gần hết chặng đường mới quay về. Tình bạn này là một trong những sợi chỉ đẹp nhất của Thuỷ hử.
Kết cục: "nghe triều mà viên tịch"
Trưởng lão Trí Chân từng cho Lỗ Trí Thâm mấy câu kệ báo trước số phận, trong đó có ý "nghe triều thì viên, thấy tín thì tịch". Sau khi đánh Phương Lạp, nghỉ ở chùa Lục Hoà, đêm ấy ông nghe tiếng sóng triều sông Tiền Đường ầm ầm, hỏi ra mới biết đó là "triều tín" — con nước đến đúng hẹn. Ông hiểu ra lời thầy, tắm gội, ngồi thiền mà viên tịch. Một con người cả đời ồn ào kết thúc trong lặng lẽ: đây là đoạn được nhiều người coi là đẹp nhất truyện.
Lâm Xung: người lương thiện bị ép lên Lương Sơn
Giáo đầu tám mươi vạn cấm quân
Lâm Xung, biệt hiệu "Báo tử đầu" (đầu báo), là giáo đầu dạy võ cho cấm quân ở kinh thành, có vợ đẹp, cuộc sống yên ổn. Anh không có ý định chống ai. Rắc rối đến khi con nuôi của thái uý Cao Cầu chòng ghẹo vợ anh. Cao Cầu bày mưu dụ Lâm Xung mang đao vào Bạch Hổ tiết đường — nơi bàn việc quân cơ cấm mang binh khí — rồi ghép tội có ý mưu sát, đày đi Thương Châu.
Đêm tuyết ở miếu Sơn Thần
Đến Thương Châu, anh được giao coi kho cỏ. Người của Cao Cầu vẫn đuổi theo, đốt kho cỏ hòng đổ tội cho anh. Đêm ấy tuyết rơi lớn, mái lều sập, Lâm Xung sang trú tạm trong ngôi miếu Sơn Thần gần đó nên thoát. Nấp sau cánh cửa, anh nghe rõ kẻ thù bàn chuyện hại mình — và hiểu rằng không còn đường lui. Đoạn "phong tuyết miếu Sơn Thần" được dựng lại trên sân khấu kinh kịch và các loại hí khúc nhiều lần.
Câu "bức thượng Lương Sơn" — bị bức ép phải lên Lương Sơn — gắn chặt với Lâm Xung. Anh là hình mẫu của người đã chịu đựng hết mức trong khuôn phép rồi mới bước ra ngoài, khác hẳn Lỗ Trí Thâm ra tay ngay khi thấy bất bình.
Ở Lương Sơn và kết cục
Lên Lương Sơn, Lâm Xung bị thủ lĩnh cũ Vương Luân, một người hẹp lượng, làm khó. Khi nhóm Triều Cái đến, Lâm Xung trừ Vương Luân và tôn Triều Cái lên, mở đầu thời kỳ thịnh của Lương Sơn. Anh xếp thứ 6 trong 108 người. Sau chiến dịch Phương Lạp, anh bị trúng phong, nằm lại chùa Lục Hoà, được Võ Tòng chăm sóc, nửa năm sau thì mất. Vợ anh đã mất từ trước vì không chịu khuất phục nhà họ Cao.
So sánh ba con đường đến chữ nghĩa
| Võ Tòng | Lỗ Trí Thâm | Lâm Xung | |
|---|---|---|---|
| Biệt hiệu | Hành giả | Hoa hoà thượng | Báo tử đầu |
| Xếp hạng 108 người | Thứ 14 | Thứ 13 | Thứ 6 |
| Vì sao ra tay | Vì anh ruột, khi quan không xử | Vì người dưng bị ức hiếp | Vì chính mình bị hãm hại đến cùng |
| Thái độ với luật | Đi kiện trước, thất bại mới tự xử, xong ra đầu thú | Hành động theo lòng trắc ẩn, không tính hậu quả | Nhẫn nhịn trong khuôn phép đến giới hạn cuối |
| Kết cục | Mất một tay, tu ở Lục Hoà, thọ 80 | Viên tịch ở Lục Hoà khi nghe triều | Trúng phong, mất ở Lục Hoà |
Kim Thánh Thán, nhà phê bình đời Minh mạt, xếp cả ba vào hạng nhân vật được ông đánh giá cao nhất. Người đọc Việt cũng thường chọn một trong ba người này khi được hỏi "thích hảo hán nào". Lý do có lẽ nằm ở chỗ cả ba đều có lý do rõ ràng, có tình người, và đều trả giá cho lựa chọn của mình.
Góc nhìn hôm nay
Ba câu chuyện cùng gợi ra một câu hỏi: khi luật không bảo vệ người ngay thì người ta làm gì? Thuỷ hử trả lời bằng nắm đấm, và cũng cho thấy cái giá của nắm đấm. Người đọc hôm nay sống trong một xã hội có toà án, có báo chí, có đường dây nóng; bài học có lẽ không phải là "tự xử", mà là:
- Như Lỗ Trí Thâm: lo cho người bị hại an toàn trước.
- Như Võ Tòng lúc đầu: tìm đường chính thức trước — trình báo, giữ bằng chứng.
- Như Lâm Xung: hiểu rằng nhẫn nhịn có giới hạn, và một xã hội tốt là xã hội không đẩy người lương thiện đến giới hạn ấy.
Muốn xem lại ba nhân vật trên sân khấu, có thể tìm các trích đoạn kinh kịch như "Lâm Xung dạ bôn" (Lâm Xung chạy đêm) hay các bản phim truyền hình Thuỷ hử. Ở Hàng Châu, chùa Lục Hoà và tháp Lục Hoà bên sông Tiền Đường vẫn còn, là điểm tham quan nổi tiếng; người đến xem triều dâng sông Tiền Đường vào khoảng rằm tháng Tám âm lịch thường nhắc lại chuyện Lỗ Trí Thâm.
Câu hỏi thường gặp
Võ Tòng đánh hổ ở đâu?
Theo Thuỷ hử, Võ Tòng đánh hổ ở đồi Cảnh Dương, thuộc địa phận huyện Dương Cốc. Trước đó anh uống rượu ở quán dưới chân đồi có lời rao "ba bát không qua đồi". Đây là chuyện trong tiểu thuyết, không phải sự kiện lịch sử.
Lỗ Trí Thâm là ai?
Lỗ Trí Thâm, tên thật Lỗ Đạt, là một hảo hán Thuỷ hử, vốn là võ quan nhỏ, vì cứu cha con người hát rong mà gây án rồi đi tu. Ông nổi tiếng nóng tính, uống rượu ăn thịt nhưng rất trọng nghĩa, từng cứu Lâm Xung ở rừng Dã Trư. Cuối truyện ông viên tịch ở chùa Lục Hoà.
Vì sao Lâm Xung lên Lương Sơn?
Lâm Xung bị thái uý Cao Cầu hãm hại vì con nuôi của Cao Cầu muốn chiếm vợ anh. Anh bị vu tội, đi đày, rồi bị truy sát tới tận nơi đày. Không còn đường nào khác, anh mới lên Lương Sơn — gốc của câu "bức thượng Lương Sơn".
Võ Tòng, Lỗ Trí Thâm, Lâm Xung chết như thế nào?
Cả ba đều kết thúc ở chùa Lục Hoà, Hàng Châu sau chiến dịch đánh Phương Lạp. Lỗ Trí Thâm ngồi thiền viên tịch khi nghe sóng triều, Lâm Xung bị trúng phong rồi mất, còn Võ Tòng mất một cánh tay, ở lại tu và sống đến tám mươi tuổi.
Võ Tòng có thật không?
Võ Tòng là nhân vật tiểu thuyết, không có trong chính sử Tống. Ở Hàng Châu có một ngôi mộ mang tên Võ Tòng gần Tây Hồ, nhưng đó là công trình gắn với truyền thuyết và tiểu thuyết, không phải bằng chứng về một nhân vật lịch sử.
