Thuỷ hử là tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa thành hình khoảng cuối đời Nguyên – đầu đời Minh (thế kỷ 14), thường ghi tác giả là Thi Nại Am, có thuyết cho rằng La Quán Trung biên tập hoặc chỉnh lý. Truyện không có một "bản gốc" duy nhất: người đọc hôm nay gặp ba hệ chính là bản 100 hồi, bản 120 hồi và bản 70 hồi của Kim Thánh Thán, mỗi bản kết thúc theo một cách khác nhau.
Muốn hiểu vì sao cùng một bộ truyện lại có nhiều bản như vậy, phải lần lại từ một dòng sử ngắn ngủi đời Tống, qua mấy trăm năm kể chuyện ngoài chợ, đến tay các nhà in và nhà phê bình đời Minh – Thanh.
Hạt giống trong sử Tống: vài dòng về Tống Giang
Chính sử chỉ để lại rất ít. Tống sử chép rằng khoảng niên hiệu Tuyên Hoà đời Tống Huy Tông (đầu thập niên 1120), có nhóm Tống Giang hoạt động ở vùng Hoài Nam, Kinh Đông, quan quân không chặn nổi, sau đó Trương Thúc Dạ được giao chiêu hàng. Một số ghi chép nói nhóm này có "ba mươi sáu người". Việc Tống Giang về sau có theo quan quân đi đánh Phương Lạp hay không thì các tài liệu đời Tống nói không khớp nhau, giới sử học đến nay vẫn tranh luận.
Như vậy, Tống Giang là người có thật, nhưng con số 108 hảo hán, Lương Sơn Bạc như một "thuỷ trại" lớn, và gần như toàn bộ tình tiết trong tiểu thuyết đều là sản phẩm của văn chương. Đây là điểm cần nhớ đầu tiên khi đọc Thuỷ hử: truyện mượn một cái tên trong sử để kể chuyện của người đời sau.
Từ người kể chuyện đến trang sách
Giữa sự kiện thật và cuốn tiểu thuyết là khoảng hai trăm năm truyền miệng. Có mấy chặng được giới nghiên cứu nhắc nhiều:
- Bài tán ba mươi sáu người của Cung Khai (cuối Tống – đầu Nguyên), được Chu Mật chép lại trong Quý Tân tạp thức. Mỗi người một biệt hiệu, nhiều biệt hiệu trùng với tiểu thuyết sau này.
- Đại Tống Tuyên Hoà di sự, một tập truyện kể (thoại bản) thời Tống – Nguyên, có đoạn ngắn về Tống Giang, Dương Chí bán đao, nhóm cướp sinh thần cương — những mầm mống của các hồi đầu Thuỷ hử.
- Tạp kịch đời Nguyên: nhiều vở lấy nhân vật Lương Sơn, nhất là Lý Quỳ, làm vai chính. Trên sân khấu, các hảo hán thường xuống núi giúp dân lấy lại công bằng.
Khi những mảnh rời này được gom lại thành một bộ truyện dài liền mạch, Thuỷ hử ra đời. Nhưng ai là người gom? Bản in sớm nhất còn lại ghi tên Thi Nại Am, có bản ghi thêm La Quán Trung "biên thứ". Về Thi Nại Am, tư liệu đáng tin rất ít; một số "tiểu sử" lưu hành ở Giang Tô về sau bị nhiều học giả nghi là được dựng thêm. Cách nói thận trọng nhất là: Thuỷ hử là kết quả của nhiều đời kể chuyện, được một hoặc vài văn nhân cuối Nguyên – đầu Minh chỉnh thành sách.
Ba hệ bản chính: 100, 120 và 70 hồi
Ngoài ba hệ dưới đây còn có các bản "giản bản" (lời văn rút gọn, in rẻ ở Phúc Kiến) với số hồi khác nhau. Nhưng với người đọc phổ thông, ba hệ sau là đủ để hiểu vì sao hai người cùng nói "đã đọc Thuỷ hử" mà kể đoạn kết khác hẳn nhau.
| Hệ bản | Thời điểm lưu hành | Nội dung chính | Kết thúc |
|---|---|---|---|
| 100 hồi | Đời Minh, bản in Dung Dư Đường (đầu thế kỷ 17) có lời bình gán cho Lý Trác Ngô | Tụ nghĩa ở Lương Sơn → nhận chiêu an → đánh Liêu → đánh Phương Lạp | Phần lớn hảo hán tử trận hoặc tản mát; thủ lĩnh bị gian thần hãm hại |
| 120 hồi | Khoảng năm 1614, bản của Dương Định Kiến – Viên Vô Nhai | Như bản 100 hồi, chèn thêm hai chiến dịch đánh Điền Hổ và Vương Khánh | Giống bản 100 hồi, chỉ dài hơn |
| 70 hồi | Năm 1641, Kim Thánh Thán cắt và bình | Dừng ở cảnh 108 người họp đủ tại Trung nghĩa đường | Kết bằng một giấc mộng điềm gở của Lư Tuấn Nghĩa, không có chiêu an |
Bản 100 hồi: khung cổ nhất còn đầy đủ
Đây là hệ được coi là gần với dạng đầu tiên. Phần sau chiêu an chiếm gần một nửa truyện và là chỗ gây tranh cãi: các hảo hán từng chống quan lại đi đánh những đạo quân nổi dậy khác cho triều đình. Tên gọi đầy đủ của nhiều bản đời Minh là Trung nghĩa Thuỷ hử truyện — chữ "trung nghĩa" đặt trước cho thấy người in muốn nhấn vào lòng trung với vua.
Bản 120 hồi: thêm cho "đủ bộ"
Dương Định Kiến chèn hai chiến dịch phía bắc (Điền Hổ, Vương Khánh) mà các bản giản bản đã có, rồi viết lại cho khớp văn phong bản 100 hồi. Nhiều nhà nghiên cứu đánh giá phần thêm này kém sinh động hơn phần gốc. Ở Trung Quốc hiện nay, bản 120 hồi thường được in làm bản "toàn truyện".
Bản 70 hồi: lưỡi kéo của Kim Thánh Thán
Kim Thánh Thán là nhà phê bình nổi tiếng cuối Minh. Ông xếp Thuỷ hử vào hàng "tài tử thư" cùng Trang Tử, Ly tao, Sử ký, thơ Đỗ Phủ và Tây sương ký, nhưng cho rằng phần chiêu an là do người sau viết thêm, nên cắt hết. Ông gộp hồi mở đầu thành "tiết tử", đánh số lại thành 70 hồi, và thêm vô số lời bình sắc sảo bên lề. Suốt đời Thanh, bản 70 hồi gần như là bản duy nhất được đọc rộng rãi. Nhiều người cho rằng bản này gọn và mạnh hơn; người khác trách Kim Thánh Thán đã cắt mất phần bi kịch, khiến câu chuyện chỉ còn là "tụ nghĩa" mà không có cái giá phải trả.
Vì sao các bản lại khác nhau đến thế
Có ba lý do, đều dính tới chữ "nghĩa" mà người đọc site này quan tâm:
- Truyện sinh ra từ chợ búa. Người kể mỗi nơi thêm bớt theo khán giả. Khi in thành sách, nhà in chọn bản nào bán chạy.
- Câu hỏi "trung hay phản". Hảo hán chống tham quan thì được khen, nhưng chống triều đình thì là giặc. Bản 100 hồi giải bằng chiêu an; bản 70 hồi né câu hỏi bằng cách dừng sớm. Mỗi lần cắt nối là một lần trả lời khác nhau.
- Kiểm duyệt. Đời Minh và đời Thanh đều có lúc cấm hoặc hạn chế Thuỷ hử vì lo truyện cổ vũ "tụ tập trên núi". Sự dè chừng ấy góp phần khiến các bản "an toàn" hơn được ưa chuộng.
Lỗ Tấn trong Trung Quốc tiểu thuyết sử lược và Hồ Thích trong các bài khảo chứng đầu thế kỷ 20 là những người đầu tiên đặt các bản cạnh nhau một cách hệ thống. Nhờ họ mà ngày nay ta biết bản Kim Thánh Thán là bản cắt, không phải bản cổ nhất như ông tự nhận.
Thuỷ hử đến Việt Nam
Ở Việt Nam, Thuỷ hử được biết từ lâu qua sách chữ Hán, rồi qua các bản dịch quốc ngữ. Bản dịch được in lại nhiều lần là của Á Nam Trần Tuấn Khải. Các tên Lương Sơn Bạc, Võ Tòng, Lỗ Trí Thâm, Lâm Xung đi vào lời ăn tiếng nói: người ta gọi một nhóm bạn tụ tập là "anh em Lương Sơn", gọi người to khoẻ nóng tính là "Lỗ Trí Thâm". Câu "bức thượng Lương Sơn" — bị ép mà phải lên Lương Sơn — dùng để chỉ người lương thiện bị dồn vào đường cùng, gốc từ chuyện Lâm Xung.
Bộ phim truyền hình Thuỷ hử 43 tập do Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc sản xuất năm 1998 từng được chiếu và thuyết minh rộng ở Việt Nam, góp phần làm thế hệ 8x, 9x quen với các nhân vật. Phim dựa chủ yếu trên khung bản 100/120 hồi, có cả phần chiêu an.
Đọc Thuỷ hử thế nào cho đúng mức
Thuỷ hử có những đoạn bạo lực và những cách đối xử với phụ nữ mà người đọc hôm nay thấy khó chấp nhận. Nhiều nhà phê bình Trung Quốc lẫn Việt Nam đã chỉ ra điều này. Đọc Thuỷ hử như một văn bản lịch sử về cách người xưa hình dung công lý ngoài vòng pháp luật sẽ hữu ích hơn coi nó là sách dạy đạo lý. Mấy gợi ý thực tế:
- Chọn bản trước khi đọc. Muốn thấy trọn số phận nhân vật thì đọc bản 100 hoặc 120 hồi. Muốn đọc phần hay nhất về từng hảo hán thì 70 hồi đầu là đủ.
- Đọc kèm lời bình. Lời bình của Kim Thánh Thán, dù chủ quan, giúp nhận ra kỹ thuật kể chuyện: cách tác giả giới thiệu nhân vật bằng hành động trước khi nói tên, cách nối chuyện người này sang người kia như trao gậy.
- Tách sử với truyện. Nếu muốn biết Tống Giang thật, tìm đọc các bài khảo cứu về khởi nghĩa cuối Bắc Tống; đừng lấy tiểu thuyết làm sử.
- Sách nên tìm: bản dịch Thuỷ hử của Á Nam Trần Tuấn Khải; Trung Quốc tiểu thuyết sử lược của Lỗ Tấn (đã có bản dịch tiếng Việt); các bài nghiên cứu văn học Minh – Thanh trong giáo trình văn học Trung Quốc ở các khoa Ngữ văn.
Câu hỏi thường gặp
Thuỷ hử do ai viết?
Tác giả thường được ghi là Thi Nại Am, sống khoảng cuối Nguyên – đầu Minh. Một số bản in đời Minh ghi thêm La Quán Trung là người biên tập. Tư liệu về Thi Nại Am rất ít, nên giới nghiên cứu coi Thuỷ hử là thành quả của nhiều đời kể chuyện được một hoặc vài văn nhân chỉnh thành sách.
Thuỷ hử có bao nhiêu hồi?
Có ba hệ bản chính: 100 hồi, 120 hồi và 70 hồi. Bản 120 hồi thêm hai chiến dịch đánh Điền Hổ, Vương Khánh. Bản 70 hồi do Kim Thánh Thán cắt năm 1641, dừng ở lúc 108 người hội đủ, bỏ toàn bộ phần chiêu an.
Tống Giang trong Thuỷ hử có thật không?
Có một người tên Tống Giang được Tống sử nhắc tới khoảng đầu thập niên 1120, cầm đầu một nhóm nổi dậy và sau đó bị chiêu hàng. Nhưng 108 hảo hán, Lương Sơn Bạc như trong truyện và hầu hết tình tiết đều là hư cấu văn chương.
Bản Thuỷ hử nào hay nhất để đọc?
Không có câu trả lời duy nhất. Bản 70 hồi gọn, giàu kịch tính và có lời bình hay; bản 100 hoặc 120 hồi cho thấy trọn số phận các nhân vật sau chiêu an. Người mới đọc có thể bắt đầu với bản dịch đầy đủ rồi so với bản 70 hồi.
Vì sao Kim Thánh Thán cắt Thuỷ hử?
Kim Thánh Thán cho rằng phần chiêu an về sau là do người khác viết thêm và kém hơn phần đầu. Ông cũng không muốn truyện kết bằng cảnh hảo hán phục vụ triều đình. Bản cắt của ông thống trị suốt đời Thanh.
