Joseph Bell (1837–1911) là bác sĩ phẫu thuật ở Edinburgh, Scotland, nổi tiếng vì nhìn bệnh nhân vài giây là đoán được nghề nghiệp, quê quán, nơi vừa đi qua. Arthur Conan Doyle học y ở Edinburgh, từng làm trợ lý cho Bell, và về sau viết thư cho thầy rằng chính nhờ ông mà có Sherlock Holmes. "Nghệ thuật" của Bell không phải phép màu mà là quan sát chi tiết nhỏ cộng với kiến thức rộng, và ông dùng nó trước hết để dạy sinh viên y khám bệnh.
Joseph Bell là ai
Bell sinh năm 1837 trong một gia đình nhiều đời làm y ở Edinburgh. Ông làm bác sĩ phẫu thuật tại Bệnh viện Hoàng gia Edinburgh (Royal Infirmary) và giảng dạy ở trường y của Đại học Edinburgh. Ngoài chuyên môn, ông được nhớ như một người thầy có lối dạy lôi cuốn: thay vì giảng lý thuyết suông, ông cho sinh viên xem mình "đọc" một bệnh nhân lạ trước cả lớp.
Conan Doyle học y ở Edinburgh từ năm 1876 và tốt nghiệp đầu những năm 1880. Trong thời gian học, ông được Bell chọn làm trợ lý ở phòng khám ngoại trú, có nhiệm vụ ghi tên bệnh nhân và đưa họ vào. Nhờ thế ông được chứng kiến tận mắt rất nhiều màn "đoán" của thầy.
Câu chuyện người lính từ Barbados
Trong hồi ký Memories and Adventures (1924), Conan Doyle kể lại một màn tiêu biểu. Một người đàn ông bước vào phòng khám. Bell nhìn và nói rằng ông ta từng là lính, mới giải ngũ không lâu, thuộc một trung đoàn vùng cao nguyên Scotland, là hạ sĩ quan, và từng đóng quân ở Barbados.
Rồi Bell giải thích cho sinh viên: người này lịch sự nhưng không bỏ mũ khi vào phòng, như thói quen trong quân ngũ; nếu đã giải ngũ lâu thì đã quen lại phép lịch sự thường dân. Dáng ông ta có vẻ chỉ huy, giọng nói là giọng người Scotland. Còn Barbados: bệnh ông ta mắc là bệnh thường gặp ở vùng Tây Ấn, không phải ở Anh.
Chuỗi suy luận ấy giống hệt màn Holmes nhận ra Watson vừa từ Afghanistan về trong A Study in Scarlet (1887). Không khó hiểu vì sao Conan Doyle nói nhân vật của mình được dựng theo hình mẫu người thầy.
Thư Conan Doyle gửi thầy
Năm 1892, khi Holmes đã nổi tiếng, Conan Doyle viết thư cho Bell, trong đó có câu thường được trích: chắc chắn là nhờ thầy mà ông có Sherlock Holmes. Cũng năm ấy, Bell viết một bài về Holmes cho tạp chí The Bookman, sau được dùng làm lời giới thiệu cho một ấn bản A Study in Scarlet. Trong bài, ông bàn về tầm quan trọng của việc quan sát tỉ mỉ trong nghề y.
Cần nói thêm: Holmes là nhân vật hư cấu, được tạo từ nhiều nguồn, không phải chân dung một người. Conan Doyle cũng chịu ảnh hưởng của Dupin trong truyện Poe và của các nhân vật thám tử khác. Bell là nguồn cảm hứng nổi bật nhất về phương pháp, chứ không phải "Sherlock Holmes ngoài đời".
Bell đọc chi tiết những gì
Từ các lời kể về Bell và về cách khám bệnh thời ấy, có thể tóm tắt những vùng chi tiết mà ông dạy sinh viên chú ý:
| Chi tiết | Có thể gợi ý điều gì | Vì sao phải cẩn thận |
|---|---|---|
| Bàn tay: vết chai, vết bỏng, vết mực | Nghề lao động tay chân, nghề thủ công, nghề viết | Một vết chai có thể do việc nhà, không do nghề |
| Dáng đi, tư thế | Từng ở quân ngũ, nghề phải đứng hoặc ngồi lâu | Dáng người còn do thể trạng, bệnh tật |
| Giọng nói | Quê quán, vùng sống lâu năm | Người hay đi xa có giọng pha trộn |
| Da, nước da | Làm việc ngoài trời, sống ở xứ nóng | Màu da khác nhau tự nhiên giữa người với người |
| Quần áo, giày | Hoàn cảnh, đường vừa đi, thời tiết vừa qua | Quần áo có thể đi mượn, giày có thể mua cũ |
Cột cuối là phần mà các câu chuyện về Bell ít kể. Mỗi chi tiết chỉ gợi ra một khả năng. Bell trong các giai thoại hiếm khi sai, một phần vì người ta thường kể lại những lần ông đoán trúng.
Điểm gặp với tứ chẩn của Đông y
Người Việt quen với y học cổ truyền sẽ thấy lối khám của Bell rất gần với tứ chẩn: vọng (nhìn), văn (nghe và ngửi), vấn (hỏi), thiết (bắt mạch, sờ nắn). Các thầy thuốc như Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (thế kỷ 18) trong bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh đều nhấn mạnh quan sát kỹ thần sắc, dáng vẻ, giọng nói người bệnh trước khi kết luận.
Điểm chung của hai truyền thống: thầy thuốc giỏi bắt đầu bằng con mắt, không bắt đầu bằng định kiến. Điểm khác: Bell sống trong thời y học phương Tây đang chuyển sang xét nghiệm, và chính ông nhấn mạnh rằng quan sát chỉ là bước đầu, phải kiểm bằng khám và xét nghiệm.
Bài viết này chỉ bàn cách suy luận, không phải lời khuyên y tế. Có vấn đề sức khoẻ, hãy đi khám bác sĩ.
Khi "đoán người" thành định kiến
Nghệ thuật đọc chi tiết có một mặt tối. Đoán nghề qua bàn tay thì vô hại; đoán tính cách, đạo đức, khả năng phạm lỗi qua dáng vẻ, quần áo, giọng nói vùng miền thì dễ thành định kiến. Lịch sử có không ít trường hợp người ta bị nghi oan chỉ vì "trông giống người xấu".
Cũng có những người lợi dụng vẻ "đoán trúng" để làm trò. Các thầy bói, người tự xưng đọc được tâm trí, dùng lối nói chung chung mà ai nghe cũng thấy đúng với mình, kết hợp quan sát phản ứng của khách. Tâm lý học gọi một phần hiện tượng này là hiệu ứng Barnum, theo thí nghiệm của Bertram Forer năm 1948 với những bản "phân tích tính cách" giống hệt nhau mà người nhận nào cũng thấy đúng với mình. Phân biệt Bell với những người ấy rất đơn giản: Bell nói ra lý do của từng kết luận để người khác kiểm, còn họ thì không.
Góc nhìn hôm nay
Bài học còn nguyên giá trị của Joseph Bell là: nhìn kỹ trước khi nói, nói ra lý do của mình, và sẵn sàng bị kiểm. Có thể luyện bằng những bài tập nhỏ: quan sát một đôi giày ở cửa nhà và đoán người đi nó vừa đi đâu, rồi hỏi lại; đoán thời tiết hôm qua ở nơi một người khách vừa đến qua quần áo của họ. Quan trọng là luôn kiểm lại, và không bao giờ dùng trò đoán để phán xét ai.
Đọc thêm: hồi ký Memories and Adventures của Conan Doyle; A Study in Scarlet; với người đọc tiếng Việt, Hải Thượng y tông tâm lĩnh phần bàn về chẩn đoán để thấy một truyền thống quan sát của chính người Việt.
Câu hỏi thường gặp
Joseph Bell là ai?
Joseph Bell (1837–1911) là bác sĩ phẫu thuật và giảng viên y khoa ở Edinburgh, Scotland. Ông nổi tiếng vì quan sát chi tiết để đoán nghề nghiệp, quê quán của bệnh nhân, và là hình mẫu chính để Conan Doyle xây dựng Sherlock Holmes.
Conan Doyle quen Joseph Bell thế nào?
Conan Doyle học y ở Đại học Edinburgh từ năm 1876 và từng làm trợ lý cho Bell ở phòng khám ngoại trú. Năm 1892, ông viết thư cho Bell nói rằng nhờ thầy mà ông có Sherlock Holmes.
Chuyện người lính từ Barbados là gì?
Trong hồi ký năm 1924, Conan Doyle kể Bell nhìn một bệnh nhân và nói ông ta là hạ sĩ quan mới giải ngũ của một trung đoàn Scotland từng đóng ở Barbados. Bell giải thích dựa vào thói quen không bỏ mũ, dáng chỉ huy, giọng Scotland và căn bệnh thường gặp ở vùng Tây Ấn.
Sherlock Holmes có phải là Joseph Bell không?
Không hẳn. Holmes là nhân vật hư cấu được tạo từ nhiều nguồn, trong đó có Dupin của Poe. Bell là nguồn cảm hứng nổi bật nhất về phương pháp quan sát và suy luận, nhưng không phải chân dung của Holmes.
Đoán người qua bề ngoài có đáng tin không?
Chỉ ở mức gợi ý. Mỗi chi tiết như vết chai tay, giọng nói, quần áo có nhiều cách giải thích, nên cần kiểm lại. Dùng bề ngoài để phán xét tính cách hay đạo đức một người dễ dẫn tới định kiến và nghi oan.
