Kép võ và đào võ là những vai tướng nam và nữ tướng trên sân khấu tuồng (hát bội): người ra trận, xông pha, phá vây, cứu chủ. Diễn viên đóng các vai này phải hát hay, nói lối giỏi và đặc biệt phải múa võ — những đường đao, thương, roi ngựa đã được cách điệu thành vũ đạo theo nhịp trống. Đó là võ để kể chuyện, không phải võ để đánh nhau: mỗi bước, mỗi đường múa nói lên tính cách và hoàn cảnh nhân vật.
Hệ thống vai trong tuồng
Tuồng phân vai theo loại người, mỗi loại có cách hát, cách đi, cách hoá trang riêng. Có thể hình dung khái quát như sau (tên gọi trong nghề có thể khác nhau giữa các vùng):
| Loại vai | Là ai | Đặc điểm biểu diễn |
|---|---|---|
| Kép văn | Thư sinh, vua trẻ, quan văn | Dáng đi khoan thai, hát mềm, ít động tác mạnh |
| Kép võ | Tướng trẻ, dũng sĩ | Múa binh khí, động tác mạnh, hát khách sôi nổi |
| Đào văn (đào thương) | Hoàng hậu, tiểu thư, người vợ hiền | Hát nam buồn, cử chỉ dịu |
| Đào võ | Nữ tướng, nữ anh hùng | Vừa duyên dáng vừa múa võ, đi bước mạnh |
| Lão | Lão thần, lão tướng | Râu bạc, giọng trầm, động tác chậm mà chắc |
| Nịnh | Gian thần | Mặt trắng mốc, cử chỉ lén lút, giọng the thé hay ngọt xớt |
| Hề, vai hài | Người hầu, lính, kẻ khôi hài | Pha trò, nói tục ngữ, làm nhẹ không khí |
Kép võ và đào võ là những vai đòi hỏi thể lực cao nhất. Một vai tướng có thể phải múa, xoay, đi bước võ suốt nhiều cảnh mà vẫn giữ hơi để hát.
Trang phục của tướng trên sân khấu
Nhìn trang phục là biết đây là vai võ:
- Áo giáp tuồng: áo nhiều lớp thêu kim tuyến, có vảy, có tấm che ngực và bụng; nặng và cứng, làm dáng người to ra, oai hơn.
- Mũ mão: mão tướng gắn hạt kim tuyến, quả bông; có vai cắm lông trĩ dài trên mũ, khi diễn viên lắc đầu, vờn lông trĩ là biểu cảm giận dữ hay đắc thắng.
- Hia: đôi ủng đế dày giúp tướng cao lớn, bước đi chắc nịch.
- Đạo cụ binh khí: đao, thương, kiếm, roi — đều làm nhẹ, không sắc, là vật tượng trưng.
Trang phục nặng mà vẫn phải múa đẹp — đó là lý do diễn viên tuồng võ được coi là những người tập luyện vất vả nhất của nghề.
Múa võ trên sân khấu: ước lệ chứ không phải thật
Tuồng là sân khấu ước lệ: không dựng ngựa thật, thành thật, sông thật; mọi thứ được gợi bằng động tác. Với vai võ:
- Cầm roi ngựa là đang cưỡi ngựa. Diễn viên vung roi, nhún bước là ngựa phi; ghìm roi là ngựa dừng.
- Đi vòng sân khấu là đi một chặng đường xa, vượt núi, qua ải.
- Hai tướng giao đấu là một bài múa đôi đã được dàn dựng: đường đao đi trước, đường thương đỡ sau, theo nhịp trống. Không ai đánh trúng ai; cái thắng thua được báo bằng tư thế và tiếng trống.
- Ngã, thua được diễn bằng một động tác cách điệu, không có cảnh thương tích.
Vì thế múa võ tuồng không phải là bài học võ. Nó là ngôn ngữ kể chuyện: người xem thấy được sự dũng mãnh của kép võ, sự kiên cường của đào võ, mà không thấy bạo lực.
Đào võ: nữ anh hùng trên sân khấu
Đào võ là một trong những hình tượng nổi bật nhất của tuồng. Những nữ tướng ra trận, cứu cha, cứu chồng, đánh gian thần — nhiều nhân vật lấy từ tích truyện Trung Hoa như Phàn Lê Huê, nhiều vai được nghệ nhân Việt làm mới thành hình tượng của riêng mình. Đào Tam Xuân, nữ tướng nổi giận trước cảnh triều đình làm điều ác, là một vai đào võ nhiều thế hệ khán giả nhớ.
Vai đào võ khó vì phải giữ hai chất cùng lúc: nét duyên của vai nữ và cái mạnh của vai võ. Một đường múa thương của đào võ phải vừa sắc vừa mềm. Nhiều nghệ sĩ tuồng nữ nổi danh nhờ các vai này.
Hình ảnh nữ tướng trên sân khấu cổ truyền cũng cho thấy một điều thú vị: dù xã hội xưa nặng nề với phụ nữ, khán giả vẫn rất yêu những nhân vật nữ dám cầm vũ khí vì chính nghĩa.
Nghệ sĩ tuồng võ được đào tạo thế nào
Xưa kia, người theo nghề tuồng thường vào đoàn từ khi còn nhỏ, sống cùng thầy, học bằng cách xem và làm theo. Học trò tập dáng đứng, bước đi, cách cầm đạo cụ, cách thở để vừa múa vừa hát. Ngày nay, diễn viên tuồng được đào tạo ở các trường nghệ thuật sân khấu, học thêm thanh nhạc, hình thể, lịch sử nghề. Dù cách nào, những năm đầu luôn là những năm tập luyện thể lực và kỷ luật: mặc trang phục nặng mà vẫn giữ được dáng, giữ được hơi, giữ được nhịp với dàn trống.
Bình Định: đất võ và đất tuồng
Vùng Bình Định (nay thuộc tỉnh Gia Lai sau đợt sắp xếp tỉnh năm 2025) nổi tiếng là đất võ và cũng là cái nôi của tuồng miền Trung. Đào Tấn (1845–1907), người được coi là bậc thầy của tuồng, quê ở vùng này; ông viết và chỉnh lý nhiều vở, nâng tuồng lên tầm văn chương cao.
Sự gần gũi giữa võ và tuồng ở vùng đất này thể hiện trong các vai kép võ: đường múa có chất mạnh mẽ, dứt khoát. Tuy vậy, cần phân biệt: võ trên sân khấu là nghệ thuật trình diễn, còn võ cổ truyền là một môn khác với cách học riêng.
Hát khách: giọng của vai võ
Ngoài múa, vai võ còn có giọng hát riêng. Hát khách là làn điệu mạnh, nhịp nhanh, dùng cho cảnh ra trận, giận dữ, thách thức. Đối lại, hát nam chậm và buồn, dùng cho cảnh ly biệt, đau thương. Một kép võ giỏi phải chuyển được giữa hai giọng: hát khách khi xung trận, hát nam khi đứng trước xác đồng đội, trước lúc chia tay mẹ già.
Chính sự chuyển giọng ấy làm cho vai võ không chỉ là "người đánh nhau giỏi" mà là một con người có tình cảm — đó là cái nhân văn của sân khấu tuồng.
Góc nhìn hôm nay
- Xem: các trích đoạn tuồng có cảnh võ (giao đấu, phá vây, qua ải) thường được chọn diễn trong các chương trình giới thiệu tuồng cho khán giả trẻ, vì sôi động, dễ xem. Nhà hát Tuồng Việt Nam ở Hà Nội, Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh ở Đà Nẵng và các đoàn tuồng miền Trung là nơi nên tìm lịch diễn.
- Quan sát: lần tới xem tuồng, hãy chú ý chiếc roi ngựa — đếm xem nhân vật "lên ngựa", "xuống ngựa" bao nhiêu lần chỉ bằng một cây roi.
- Đọc: sách giới thiệu nghệ thuật tuồng, các bài viết về Đào Tấn và tuồng Bình Định.
- Muốn học võ thật thì tìm võ đường được cấp phép; múa võ sân khấu là chuyên ngành của trường nghệ thuật, không tự tập theo video.
Câu hỏi thường gặp
Kép võ là gì?
Kép võ là vai nam đóng tướng, dũng sĩ trong tuồng. Diễn viên phải hát hay, nói lối giỏi và múa binh khí đạo cụ theo nhịp trống. Kép võ thường mặc áo giáp tuồng, đội mão, đi hia.
Đào võ là gì?
Đào võ là vai nữ tướng, nữ anh hùng trong tuồng, vừa giữ nét duyên của vai nữ vừa múa võ mạnh mẽ. Nhiều nhân vật đào võ ra trận để cứu cha, cứu chồng hoặc trừng trị gian thần.
Vì sao cầm roi trên sân khấu tuồng là cưỡi ngựa?
Tuồng là sân khấu ước lệ, không dùng ngựa thật. Cây roi ngựa là vật tượng trưng: diễn viên cầm roi, vung roi, nhún bước là đang cưỡi ngựa phi; ghìm roi là dừng ngựa.
Hát khách và hát nam khác nhau thế nào?
Hát khách là làn điệu mạnh, nhịp nhanh, dùng cho cảnh ra trận, giận dữ. Hát nam chậm và buồn, dùng cho cảnh ly biệt, đau thương. Vai võ giỏi phải chuyển được giữa hai giọng tuỳ cảnh.
Đào Tấn là ai?
Đào Tấn (1845–1907) là nhà soạn tuồng, người quê Bình Định, được coi là bậc thầy của nghệ thuật tuồng. Ông viết và chỉnh lý nhiều vở, nâng tuồng lên tầm văn chương cao.
