Lục Vân Tiên tóm tắt: hình mẫu người nghĩa hiệp Nam Bộ

Lục Vân Tiên là truyện thơ Nôm lục bát của Nguyễn Đình Chiểu, viết khoảng những năm 1850, kể về chàng thư sinh Lục Vân Tiên trên đường đi thi đã đánh tan bọn cướp cứu Kiều Nguyệt Nga, rồi gặp hết hoạn nạn này đến hoạn nạn khác mà vẫn giữ trọn đạo nghĩa. Nhân vật Vân Tiên trở thành hình mẫu người nghĩa hiệp của Nam Bộ: thấy bất bình thì ra tay, làm ơn không cần trả, trọng nghĩa hơn của.

Truyện dài hơn hai nghìn câu, được người Nam Bộ thuộc lòng, "nói thơ" ở chợ, ở ghe, ở đám giỗ suốt hơn một thế kỷ. Ít tác phẩm nào đi vào đời sống bình dân sâu như vậy.

Tóm tắt Lục Vân Tiên

Phần một: đường đi thi và trận đánh cướp

Lục Vân Tiên, con nhà thường dân ở quận Đông Thành, học giỏi, văn võ song toàn. Từ giã thầy và cha mẹ lên kinh thi, giữa đường gặp bọn cướp Phong Lai đang bắt người. Chàng bẻ cây làm gậy xông vào đánh tan bọn cướp, cứu được Kiều Nguyệt Nga — con gái một vị quan — đang trên đường đến Hà Khê, nơi cha nàng làm quan. Nguyệt Nga muốn mời chàng về để cha đền ơn, nhưng Vân Tiên một mực từ chối. Nguyệt Nga về nhà tự vẽ chân dung Vân Tiên để thờ, lòng nguyện giữ trọn tình nghĩa với người đã cứu mình.

Phần hai: bạn tốt, bạn xấu và tai hoạ

Trên đường đi thi, Vân Tiên kết bạn với Hớn Minh, một người trọng nghĩa, và gặp Vương Tử Trực, Trịnh Hâm, Bùi Kiệm — những kẻ học trò ganh ghét. Sắp vào trường thi thì tin mẹ mất. Chàng bỏ thi về chịu tang, trên đường khóc mẹ đến mù cả hai mắt. Trịnh Hâm, vì ghen tài, lợi dụng lúc chàng mù loà, xô chàng xuống sông. Chàng được giao long đưa vào bờ, được ông chài cứu sống.

Nhà Võ Công, nơi chàng đã có hôn ước với Võ Thể Loan, thấy chàng mù thì bội ước, còn lừa đem chàng bỏ vào hang Thương Tòng. Chàng được thần tiên cứu, được Hớn Minh gặp lại và chăm sóc, rồi được tiên ông cho thuốc chữa sáng mắt.

Phần ba: Nguyệt Nga giữ nghĩa

Nghe tin Vân Tiên chết, Nguyệt Nga thề thủ tiết. Thái sư trong triều muốn lấy nàng không được, bèn tâu vua bắt nàng đi cống giặc Ô Qua. Đến biên giới, nàng ôm bức chân dung Vân Tiên gieo mình xuống sông, được Phật Bà Quan Âm cứu, dạt vào vườn nhà Bùi Ông. Con trai Bùi Ông là Bùi Kiệm ép nàng, nàng trốn đi, nương nhờ một bà lão trong rừng.

Phần kết: đoàn tụ

Vân Tiên sáng mắt, đi thi đỗ trạng nguyên, được cử đi dẹp giặc Ô Qua. Thắng trận, trên đường về chàng lạc vào rừng và gặp lại Nguyệt Nga. Kẻ ác lần lượt nhận quả báo, người tốt được đền đáp. Truyện kết có hậu đúng tinh thần "ở hiền gặp lành".

Những câu thơ làm nên một hình mẫu

Ngay ở trận đánh cướp, Vân Tiên đã nói rõ lý do mình ra tay bằng một cặp lục bát mà nhiều thế hệ học sinh thuộc lòng:

Nhớ câu kiến nghĩa bất vi / Làm người thế ấy cũng phi anh hùng.

"Kiến nghĩa bất vi" lấy từ Luận ngữ: thấy việc nghĩa mà không làm là không có dũng. Nguyễn Đình Chiểu đặt câu Nho học ấy vào miệng một chàng trai trẻ, biến nó thành phản xạ chứ không còn là lý thuyết.

Khi Nguyệt Nga muốn đền ơn, Vân Tiên đáp:

Vân Tiên nghe nói liền cười: / Làm ơn há dễ trông người trả ơn.

Hai câu này tóm gọn quan niệm "thi ân bất cầu báo" — làm ơn không mong trả. Người Nam Bộ hay trích câu này khi giúp ai đó mà người kia cứ đòi cảm ơn mãi.

Một nhân vật phụ cũng để lại những câu thơ được nhớ: ông Quán, người chủ quán bên đường, giảng cho đám học trò về chuyện thương – ghét. Đoạn này bắt đầu bằng ý "vì chưng hay ghét cũng là hay thương": ghét kẻ làm hại dân chính là vì thương dân. Đó là một định nghĩa giản dị mà sâu về lòng nghĩa hiệp: yêu và ghét đều phải có lý do chính đáng.

Bảng nhân vật: người giữ nghĩa và kẻ phụ nghĩa

Điều đáng chú ý là những người tốt trong truyện thường là dân thường: ông chài, ông tiều, tiểu đồng, bà lão trong rừng. Còn kẻ phụ nghĩa thường là người có chữ, có của, có quyền. Đây là cái nhìn rất Nam Bộ và rất của Nguyễn Đình Chiểu.

Vì sao Lục Vân Tiên là hình mẫu của Nam Bộ

Nam Bộ thế kỷ 19 là vùng đất mới, người đi khai hoang đến từ nhiều nơi, sống nhờ sự giúp đỡ lẫn nhau. Những phẩm chất mà Vân Tiên đại diện — bộc trực, hào sảng, trọng nghĩa khinh tài, ghét gian tà — cũng là những phẩm chất mà cộng đồng ấy cần và quý.

Thêm vào đó, truyện được viết bằng lời thơ mộc, gần với lời ăn tiếng nói của người miền Nam, dễ nhớ, dễ ngâm. Hình thức "nói thơ Vân Tiên" — một lối ngâm kể có giai điệu riêng — trở thành sinh hoạt văn hoá phổ biến ở các vùng quê Nam Bộ. Người không biết chữ vẫn thuộc hàng trăm câu.

Nhân vật Vân Tiên cũng đi vào sân khấu cải lương, vào tranh dân gian, và vào cả cách nói hằng ngày: gọi người hay giúp đỡ là "Vân Tiên", gọi kẻ phản bạn là "Trịnh Hâm", người ham danh lợi là "Bùi Kiệm".

Bóng dáng tác giả trong nhân vật

Nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra rằng Lục Vân Tiên mang dấu ấn đời tư của Nguyễn Đình Chiểu: ông cũng đang đi thi thì nghe tin mẹ mất, cũng về chịu tang và bị mù, cũng bị nhà gái bội hôn. Truyện vì thế có những đoạn đau đớn rất thật. Tuy vậy, không nên đồng nhất nhân vật với tác giả: Vân Tiên được chữa sáng mắt và đỗ trạng nguyên, còn Nguyễn Đình Chiểu mù suốt đời và chọn con đường dạy học, bốc thuốc.

Góc nhìn hôm nay

Đọc Lục Vân Tiên hôm nay, có thể thấy cả cái hay lẫn cái hạn. Cái hay là tinh thần dấn thân vì người khác, làm ơn không cần trả, giữ lời hứa. Cái hạn là quan niệm đạo đức khá rạch ròi kiểu thiện – ác, và lý tưởng phụ nữ "tiết hạnh" đã khác nhiều so với hôm nay.

Với người muốn học theo Vân Tiên trong đời thực: tinh thần "thấy việc nghĩa thì làm" vẫn đáng quý, nhưng cách làm cần khác. Thấy người bị hại, việc đầu tiên là gọi người có thẩm quyền (113 công an, 114 cứu hoả, 115 cấp cứu), giữ an toàn cho mình và cho nạn nhân, làm nhân chứng — không phải "bẻ cây làm gậy" như trong truyện.

Muốn tìm hiểu thêm: đọc bản Lục Vân Tiên có chú thích (nhiều nhà xuất bản đã in); ghé khu di tích Nguyễn Đình Chiểu ở Ba Tri, Bến Tre cũ (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long); nghe các bản ghi "nói thơ Vân Tiên" của các nghệ nhân Nam Bộ để cảm được nhạc điệu của truyện.