Thạch Sanh và Lý Thông: người ngay bị vu oan trong truyện cổ tích

Thạch Sanh và Lý Thông là cặp nhân vật đối lập trong truyện cổ tích Việt Nam: Thạch Sanh hiền lành, thật thà, lập công lớn nhưng hai lần bị Lý Thông cướp công và một lần bị vu oan đến mức phải vào ngục; Lý Thông gian xảo, kết nghĩa anh em chỉ để lợi dụng. Sự thật được phơi bày nhờ tiếng đàn của Thạch Sanh trong ngục, và câu chuyện kết bằng quan niệm "ở hiền gặp lành, ác giả ác báo".

Bài này đọc Thạch Sanh từ một góc hẹp: người ngay bị vu oan được minh oan như thế nào. Đây là truyện truyền miệng, có nhiều dị bản; tóm tắt dưới đây theo bản phổ biến.

Ba lần Lý Thông hại Thạch Sanh

Thạch Sanh mồ côi, sống một mình dưới gốc đa, làm nghề đốn củi. Lý Thông, một người bán rượu, thấy chàng khoẻ mạnh nên gạ kết nghĩa anh em để lợi dụng. Từ đó, Thạch Sanh trải qua một chuỗi hoạn nạn mà gốc rễ đều từ người "anh kết nghĩa":

1. Lần thứ nhất — đẩy đi chịu chết thay. Đến lượt Lý Thông phải đi canh miếu, nơi có con quái vật đòi người mỗi năm, hắn lừa Thạch Sanh đi thay. Thạch Sanh trừ được quái vật, Lý Thông lại lừa chàng bỏ trốn rồi mang chiến công vào cung lĩnh thưởng, được phong quan.
2. Lần thứ hai — lấp cửa hang. Công chúa bị một con chim lớn bắt đi. Lý Thông được giao đi tìm, lại nhờ Thạch Sanh. Chàng xuống hang cứu công chúa lên, Lý Thông lập tức sai lấp cửa hang để nhốt chàng dưới đó, rồi đưa công chúa về nhận công.
3. Lần thứ ba — vu oan vào ngục. Thoát khỏi hang, Thạch Sanh về gốc đa. Hồn những con quái vật bị chàng trừ đi trộm của cải trong kho vua, đem giấu dưới gốc đa để vu cho chàng. Thạch Sanh bị bắt, bị giam vào ngục như một tên trộm.

Cần để ý: ở lần thứ ba, kẻ trực tiếp vu oan không phải Lý Thông mà là những thế lực khác. Nhưng chính Lý Thông, người biết rõ sự thật, đã im lặng — và còn muốn Thạch Sanh mất đi để giữ chiến công cướp được.

Tiếng đàn trong ngục: lời khai của người không được nghe

Trong ngục, Thạch Sanh lấy cây đàn ra gảy. Công chúa, từ khi được cứu về đã câm lặng không nói, nghe tiếng đàn thì bỗng cất lời. Ở nhiều dị bản, tiếng đàn như kể tội kẻ vong ân, nhắc lại ai mới thật là người cứu công chúa. Nhà vua cho gọi người gảy đàn lên. Thạch Sanh kể lại đầu đuôi, công chúa xác nhận, sự thật sáng tỏ.

Chi tiết tiếng đàn có thể đọc như một ẩn dụ đẹp về lời khai. Người ngay bị giam, không có quyền nói, không ai tin. Chỉ khi tiếng nói của chàng chạm được đến người nắm sự thật — công chúa, nhân chứng duy nhất — thì vụ án mới được xét lại. Công chúa câm cũng là ẩn dụ: nhân chứng quan trọng nhất im lặng thì oan không giải được.

Bảng so sánh: người ngay và kẻ gian

Người ngay tha cho kẻ gian: lòng khoan dung hay ngây thơ?

Một chi tiết hay bị hỏi: khi nhà vua giao mẹ con Lý Thông cho Thạch Sanh tuỳ ý xử, chàng tha, cho họ về quê làm ăn. Trên đường về, hai mẹ con bị sét đánh chết và hoá thành bọ hung (ở nhiều bản kể).

Có hai cách hiểu:

• Thạch Sanh khoan dung: chàng không muốn trả thù. Việc trừng phạt là của trời, của lẽ công bằng chung, không phải của người bị hại. Đây là quan niệm đạo đức sâu: người ngay không biến thành kẻ báo thù.
• Truyện giữ cho người hiền "sạch tay": người kể muốn Lý Thông bị phạt, nhưng không muốn Thạch Sanh là người ra tay. Nên giao việc ấy cho trời.

Cả hai cách hiểu đều cho thấy người Việt xưa đặt người nghĩa hiệp ở vị trí không tự xử, kể cả khi có quyền. Điều này khác hẳn những màn báo thù trong nhiều truyện hảo hán.

Thạch Sanh trong kho truyện thế giới

Các nhà nghiên cứu truyện dân gian xếp Thạch Sanh vào nhóm truyện "người diệt quái vật" có mặt ở rất nhiều nước, trong đó thường có một nhân vật kẻ mạo nhận — người cướp công của anh hùng, cuối cùng bị lật mặt nhờ một bằng chứng. Ở nhiều truyện châu Âu, bằng chứng là cái lưỡi của con rồng mà người anh hùng đã cắt giữ; ở Thạch Sanh, bằng chứng là tiếng đàn và lời công chúa.

Nhà nghiên cứu Nga Vladimir Propp, trong cuốn Hình thái học truyện cổ tích (1928), đã liệt kê "kẻ giả mạo anh hùng" và "kẻ giả mạo bị vạch mặt" như những chức năng gần như cố định trong truyện thần kỳ. Thạch Sanh khớp với mô hình ấy, nhưng mang màu sắc rất Việt: người anh hùng là người nghèo, kẻ mạo nhận là người "anh em" thân cận.

Người đọc Việt thường gặp bản tóm tắt trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi, nơi có phần khảo dị so sánh các bản kể khác nhau. Ngoài truyện văn xuôi, còn có truyện thơ Nôm Thạch Sanh khuyết danh, kể dài và nhiều chi tiết hơn.

Những bài học về vu oan

Bỏ đi lớp thần kỳ, câu chuyện Thạch Sanh nói được nhiều điều thực tế:

• Kẻ vu oan thường là người thân cận. Lý Thông là "anh kết nghĩa", biết rõ Thạch Sanh tin mình. Sự tin cậy là thứ kẻ gian lợi dụng đầu tiên.
• Bằng chứng giả có thể rất thuyết phục. Của cải trong kho vua nằm dưới gốc đa nhà Thạch Sanh — nhìn bề ngoài thì không còn gì để cãi.
• Người im lặng cũng là đồng phạm. Lý Thông biết sự thật mà không nói.
• Sự thật cần một kênh để được nghe. Tiếng đàn là kênh ấy. Người bị oan cần được trình bày, và người xét xử cần chịu lắng nghe.

Góc nhìn hôm nay

Truyện Thạch Sanh thường được kể cho trẻ nhỏ như truyện thiện – ác đơn giản. Nhưng cha mẹ và thầy cô có thể dùng nó để nói với trẻ những điều thiết thực: không nên tin ngay những ai chỉ hứa ngọt; khi bị nghi oan thì bình tĩnh kể lại sự thật với người lớn mình tin cậy; khi biết bạn mình bị oan thì đừng im lặng.

Muốn đọc thêm: Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi (phần truyện Thạch Sanh có khảo dị); bản truyện thơ Nôm Thạch Sanh; tuồng và chèo cũng có các vở dựng lại truyện này. Gốc đa, niêu cơm, cây đàn — những hình ảnh của truyện — vẫn xuất hiện nhiều trong tranh minh hoạ sách thiếu nhi.