Trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ 16), nhiều truyện có cảnh xét xử ở cõi âm, thuỷ cung hay thiên đình: người ngay đối chất với hồn ma tướng giặc, viên tướng tham tàn bị kể tội sau khi chết, người chồng kiện thuồng luồng cướp vợ. Những "phiên toà" kỳ ảo ấy là cách Nguyễn Dữ nói về công lý trong một thời loạn lạc, khi toà án trần gian thường không đáng tin.
Đọc các truyện này cạnh nhau, ta thấy một bức tranh nhất quán: cõi âm là nơi "xử lại" những gì trần gian xử sai hoặc không xử.
Truyền kỳ mạn lục: vài nét về tập sách
Truyền kỳ mạn lục (ghi chép tản mạn những chuyện kỳ lạ được lưu truyền) gồm 20 truyện viết bằng chữ Hán, xen văn xuôi với thơ, phần lớn có lời bình của tác giả ở cuối. Nguyễn Dữ là người vùng Hải Dương, sống vào thời Lê – Mạc tranh chấp. Các tài liệu cũ kể ông từng làm quan một thời gian ngắn rồi lui về ở ẩn, nhưng tiểu sử chi tiết của ông còn ít tư liệu chắc chắn.
Tập sách chịu ảnh hưởng của Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu (đời Minh) về thể loại, nhưng nội dung đặt hoàn toàn trên đất Việt, với địa danh, nhân vật và thời đại Việt. Học giả thế kỷ 18 Vũ Khâm Lân khen tập sách là "thiên cổ kỳ bút" (áng văn hay lạ nghìn đời). Ở Việt Nam, bản dịch được biết nhiều nhất là của Trúc Khê Ngô Văn Triện.
Năm "phiên toà" đáng chú ý
| Truyện | Nơi xử | Ai kiện ai | Kết quả |
|---|---|---|---|
| Chuyện chức phán sự đền Tản Viên | Âm phủ | Hồn tướng giặc kiện nho sĩ Ngô Tử Văn đốt đền | Người ngay thắng nhờ đòi kiểm chứng |
| Chuyện Lý tướng quân | Âm phủ | Cõi âm xét tội một viên tướng tham tàn sau khi chết | Tội trạng bị kể ra, chịu án nặng |
| Chuyện đối tụng ở Long cung | Thuỷ cung | Một viên quan kiện thuồng luồng bắt vợ mình | Long vương xử cho người vợ trở về |
| Chuyện Phạm Tử Hư lên chơi thiên tào | Thiên đình | Không phải vụ kiện; là chuyến "tham quan" nơi xét thưởng phạt | Học trò hiểu vì sao người tốt được phúc |
| Chuyện người con gái Nam Xương | Không có toà | Người vợ bị chồng nghi oan, không có ai xét | Sự thật sáng tỏ khi đã quá muộn |
Đền Tản Viên: người ngay đòi chứng cứ
Đây là truyện nổi tiếng nhất, có bài riêng trong danh mục này. Điểm cần nhắc ở đây: Diêm Vương thoạt đầu tin lời kẻ gian, chỉ khi Ngô Tử Văn kiên quyết đòi gửi giấy hỏi đền Tản Viên thì sự thật mới sáng tỏ. Nghĩa là ngay cả quan toà cõi âm cũng có thể sai, và công lý cần người dám đòi xét lại.
Lý tướng quân: quyền lực trần gian không theo xuống mộ
Lý Hữu Chi xuất thân nông dân, có sức khoẻ, gặp thời loạn cuối nhà Trần (thời Hậu Trần) được làm tướng. Có quyền rồi, hắn trở nên tham lam, tàn nhẫn, chiếm ruộng đất, bóc lột dân. Đã có người cảnh báo hắn về quả báo, nhưng hắn không nghe. Sau khi hắn chết, con trai hắn được chứng kiến cảnh cha bị xét xử ở cõi âm, từng tội trạng được kể ra trước công đường.
Ý nghĩa rất rõ: ở trần gian, viên tướng có thể đứng trên luật vì có binh quyền. Nhưng ở cõi âm, quyền lực ấy không còn, và mọi việc làm đều bị đem ra cân. Với người dân thời loạn, đó là niềm an ủi: kẻ ác có thể thoát ở đời này, nhưng không thoát mãi.
Đối tụng ở Long cung: người thường kiện cả thuỷ quái
Truyện kể một viên quan ở vùng Hồng Châu có người vợ đẹp bị một con thuồng luồng — loài thuỷ quái trong tín ngưỡng dân gian vùng sông nước — bắt xuống thuỷ cung. Người chồng không chịu mất vợ, tìm cách đưa đơn kiện lên tận Long vương. Ở thuỷ cung có cảnh đối tụng — hai bên trình bày, cãi lý — và cuối cùng Long vương xử cho người vợ được trở về.
Điều đáng chú ý là truyện cho một người thường đi kiện một thế lực vượt xa mình, và thắng nhờ lẽ phải. Trong bối cảnh dân thường hầu như không thể kiện được quan lớn, chi tiết này mang màu sắc ước mơ rõ rệt.
Phạm Tử Hư lên chơi thiên tào: công lý như một hệ thống
Phạm Tử Hư là học trò của Dương Trạm, một thầy đồ nghiêm khắc. Tử Hư vốn tính kiêu căng, được thầy uốn nắn mà sửa mình. Sau khi thầy mất, Tử Hư gặp hồn thầy và được biết thầy nhờ làm việc thiện, dạy dỗ tận tâm mà được giữ một chức ở thiên đình. Tử Hư được thầy dẫn lên thiên tào, thấy các nơi xét thưởng phạt, và được giải thích vì sao có người hưởng phúc, có người chịu hoạ.
Truyện này không có vụ kiện, nhưng cho thấy quan niệm của Nguyễn Dữ: công lý không chỉ là xử kẻ xấu, mà còn là ghi nhận người tốt. Một người thầy bình thường cũng được đền đáp vì cái đức của mình.
Người con gái Nam Xương: khi không có ai xử
Truyện Vũ Nương là tương phản quan trọng nhất. Vũ Nương bị chồng là Trương Sinh nghi ngờ thất tiết chỉ vì một câu nói ngây thơ của đứa con nhỏ về "người cha" đêm nào cũng đến — thực ra là cái bóng của chính nàng trên vách. Nàng không có cách nào tự minh oan, đành gieo mình xuống sông Hoàng Giang. Chỉ khi đứa con chỉ vào cái bóng của cha trên vách, Trương Sinh mới hiểu ra thì đã muộn.
Ở đây không có Diêm Vương, không có Long vương xét xử. Nỗi oan được giải không nhờ toà án nào mà nhờ một tình cờ. Đặt cạnh các truyện trên, truyện Vũ Nương như một lời nhắc: trần gian thiếu một nơi để người yếu thế được nghe, và cái giá của sự thiếu ấy là mạng người.
Vì sao Nguyễn Dữ đưa toà án xuống cõi âm
Có thể thấy ba lý do, đọc từ chính các truyện:
- Toà án trần gian không đáng tin. Thời Lê – Mạc, chiến tranh liên miên, quan lại nhũng nhiễu. Các truyện có chi tiết hối lộ (tướng giặc đút lót thần linh), có kẻ quyền thế đứng trên luật (Lý tướng quân).
- Thể loại truyền kỳ cho phép nói thẳng mà an toàn. Phê phán quan lại trực tiếp có thể nguy hiểm. Đưa chuyện xuống cõi âm, lên thiên đình, là cách vừa nói được điều mình nghĩ vừa giữ được mình.
- Niềm tin nhân quả. Ảnh hưởng của Phật giáo và tín ngưỡng dân gian khiến người đọc tin rằng có một nơi cuối cùng cân đo thiện ác. Nguyễn Dữ dùng niềm tin ấy làm khung cho các câu chuyện về công lý.
Điều thú vị là các toà án cõi âm của Nguyễn Dữ không hoàn hảo. Diêm Vương có lúc nghe một phía; thần linh có thể bị mua chuộc. Ông không vẽ ra một công lý tuyệt đối, mà vẽ ra một công lý phải được đòi — bằng lòng dũng cảm và bằng chứng cứ.
Góc nhìn hôm nay
Các phiên xử trong Truyền kỳ mạn lục có thể đọc như những bài học rất thực tế:
- Bị vu oan thì đừng im lặng; đòi được trình bày, đòi kiểm tra chứng cứ.
- Người có quyền lực cũng phải chịu trách nhiệm; đó là ước mơ của người xưa và là nguyên tắc của pháp luật hôm nay.
- Như truyện Vũ Nương nhắc: trước khi kết tội ai, hãy hỏi cho rõ. Một hiểu lầm nhỏ không được kiểm chứng có thể phá huỷ một gia đình.
Muốn đọc thêm: bản dịch Truyền kỳ mạn lục của Trúc Khê; các bài nghiên cứu về truyện truyền kỳ Việt Nam trong giáo trình văn học trung đại; so sánh với Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu và Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh để thấy cách ba tác giả cùng dùng ma quỷ nói chuyện đời.
Câu hỏi thường gặp
Truyền kỳ mạn lục có bao nhiêu truyện?
Truyền kỳ mạn lục gồm 20 truyện, viết bằng chữ Hán, phần lớn có lời bình của tác giả ở cuối. Nổi tiếng nhất là Chuyện người con gái Nam Xương và Chuyện chức phán sự đền Tản Viên.
Nguyễn Dữ là ai?
Nguyễn Dữ là nhà văn thế kỷ 16, người vùng Hải Dương, sống trong thời Lê – Mạc tranh chấp. Tư liệu về đời ông khá ít; các tài liệu cũ kể ông làm quan một thời gian ngắn rồi lui về ở ẩn và viết Truyền kỳ mạn lục.
Vì sao trong Truyền kỳ mạn lục có nhiều cảnh xử án ở âm phủ?
Vì Nguyễn Dữ sống trong thời loạn, toà án trần gian thường thiên vị, hối lộ. Đưa phiên xử xuống cõi âm vừa cho phép ông phê phán kín đáo, vừa thể hiện niềm tin rằng kẻ ác không thoát được mãi.
"Thiên cổ kỳ bút" là ai nói?
Lời khen "thiên cổ kỳ bút" dành cho Truyền kỳ mạn lục được gắn với học giả thế kỷ 18 Vũ Khâm Lân. Câu này có nghĩa là áng văn hay lạ của nghìn đời.
Truyền kỳ mạn lục chịu ảnh hưởng sách nào?
Về thể loại, tập sách chịu ảnh hưởng Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu đời Minh. Tuy vậy, nhân vật, địa danh, bối cảnh đều là của Việt Nam và phản ánh xã hội Việt thế kỷ 15 – 16.
